Günter Grass spreekt de gebroeders Grimm

Fictie In zijn 'laatste boek' belijdt Günter Grass zijn liefde voor de Duitse taal - niet voor de Duitse natie.

Iedereen kent de sprookjes van de Duitse gebroeders Grimm. Doornroosje, Repelsteeltje, Roodkapje, Sneeuwwitje en nog een reeks andere maakten hen beroemd. Zij bieden echter een hoogst onvolledig beeld van het werk van de geleerde broers.


Nadat de door hen in Kinder- und Hausmärchen verzamelde sagen en volksverhalen vanaf 1825 de harten van jong en oud veroverden, bogen zij zich over de Duitse taal. Het opstellen van een uitgebreid Duits woordenboek werd hun grootste intellectuele prestatie leveren.


Dit werk, waaraan ze in 1838 begonnen en waarvan het eerste deel in 1852 verscheen, hebben zij niet kunnen afmaken. De laatste band van het 32-delige woordenboek verscheen in 1960.


Het woordenboek is daarom zo uitgebreid, omdat Jacob en Wilhem Grimm de ambitie hadden van alle woorden de oorsprong op te sporen, hun ontwikkeling te schetsen, klankverschuivingen aan te geven en dit alles te onderbouwen met citaten uit de Duitse literatuur.


De broers kregen hulp van derden, maar het bleef een gigantisch werk. Toen Jacob in 1863 stierf, was hij bij de letter F. Broer Wilhem, werkend aan de letter D, was vier jaar eerder overleden.


Kan men over de wording van een woordenboek een boeiend verhaal vertellen? Het kan; Günter Grass, 83 jaar oud, heeft het bewezen. Zijn onlangs verschenen Grimms Wörter - Eine Liebeserklärung is niet alleen een prachtig uitgevoerd boek met kleurrijke vignetten van Grass zelf, maar ook een mooi geschreven, informatief en deels persoonlijk verhaal. Hij heeft zijn eigen levensverhaal verweven met dat van de gebroeders Grimm, en zijn liefde voor de Duitse taal verbonden met hun passie voor de Duitse woordenschat.


Daarbij volgt de schrijver (in 1999 onderscheiden met de Nobelprijs voor literatuur) niet louter de feiten, maar laat ook zijn verbeeldingskracht werken. Hij wekt de broers tot leven, ziet hen wandelen door het Berlijnse park Tiergarten, voegt zich bij hen en mengt zich in hun gesprekken. De woorden van Grimm worden aangevuld met woorden uit de moderne tijd en verwerkt in gedichten. Grass wordt zelf een beetje Grimm.


Dit boek is, wat het autobiografische betreft, een voortzetting van Beim Häuten der Zwiebel (over zijn jonge jaren) en Die Box (over zijn familiaire wirwar). In Grimms Wörter schrijft Grass over zijn politieke en maatschappelijke engagement. Zijn kritische geluiden, bijvoorbeeld jegens het in zijn ogen overhaaste eenwordingsproces na de val van de Muur, leidden tot scherpe reacties. Grass voelt er zich nog altijd door gekrenkt.


Zijn 'liefdesverklaring' geldt dan ook de taal, niet het land. Het huidige Duitsland bevalt hem niet. Grass ziet 'hoe de corruptie toeneemt, terwijl grondrechten worden aangetast (. . . ) zodat ik tegen het einde van mijn leven met Jacob Grimm besef: 'hoe dichter we bij de rand van het graf komen, des te meer moeten we schroom en twijfels, die we vroeger hadden, terzijde schuiven en de onderkende waarheid, daar waar we kunnen, ook vrijmoedig verkondigen'.


Het is treffend dat Grass Grimms woordenboek heeft gekozen tot thema van wat hij zijn 'waarschijnlijk laatste boek' heeft genoemd. Nu de gedachte aan de dood onvermijdelijk wordt, is Grass teruggekeerd naar het prille begin van elk schrijverschap: het woord.Jan Luijten


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden