Column

Günter Grass: de laatste Europese intellectueel?

 

De Duitse Nobelprijswinnaar Günther Grass. Beeld EPA
De Duitse Nobelprijswinnaar Günther Grass.Beeld EPA

Is met Günter Grass de laatste Europese intellectueel heen gegaan? Behoort de publiek interveniërende schrijver/kunstenaar/denker voortaan tot de uitgestorven diersoorten? Natuurlijk, Jürgen Habermas is er nog, de stokoude Duitse filosoof. En Peter Sloterdijk. Plus enkele Franse ideaaltypes, zoals BHL (Bernard-Henri Lévy) en Pascal Bruckner. Maar noem eens een paar jonkies?

Intellectuelen hadden een bijna-heilige status in het naoorlogse Duitsland. Heinrich Böll, Günter Grass, Jürgen Habermas: zij waren de morele autoriteiten. Belangrijke stemmen bij de verwerking van schuld en boete en de vorming van het moderne Duitsland.

Juist hierom veroorzaakte de late bekentenis van Günter Grass, namelijk dat hij als 17-jarige kortstondig lid was van de Waffen-SS, zo'n enorme schokgolf. Hoe kon 'het geweten van Duitsland' niet alleen een actief radertje in de nazi-barbarij zijn geweest, maar daarover ook nog eens bijna zijn hele leven hebben gezwegen? Juist hij, Günter Grass, de niets- en niemand ontziende public intellectual.

Günther Grass

De Duitse schrijver en nobelprijswinnaar Günther Grass overleed op 13 april jongstleden. Volgens velen was hij het geweten van het naoorlogse Duitsland.

Lees hier meer over het leven en werk van Günther Grass.




Die decennialange verzwijging van zijn oorlogsverleden was overigens niet uniek. Er is, tot op de dag van vandaag, veel gezwegen en verzwegen. Van Grass is wel gezegd dat hij naadloos samenviel met het naoorlogse Duitsland. Dichter van de sociaal-democratische 20e-eeuw, noemde Der Spiegel hem treffend. Zo woonde Grass in Parijs tijdens de Duits-Franse verzoening tussen Adenauer en De Gaulle.

In de hoogtijdagen van progressieve politiek voerde Grass politieke campagne voor SPD-Bondskanselier Willy Brandt. Hij verzette zich tegen kernwapens en atoomenergie, tegen de opkomst van extreem-rechts en het veranderde klimaat rondom asielzoekers. Alleen met zijn verzet tegen de Duitse hereniging liep hij uit de pas.

Günter Grass heeft de positie van de intellectueel uiteindelijk een slechte dienst bewezen. Het morele geweten der natie dat er een verzwegen oorlogsverleden op na hield? Dat was een zelfontmaskering die cynische verwijten van hypocrisie en intellectuele ongeloofwaardigheid opriep.

Daarbovenop kwam, wat mij betreft, zijn controversiële anti-Israël-gedicht (uit 2012), waarin hij, nogal argumentloos, waarschuwde voor Israël als agressieve kernmacht. Ik vind dat een ongemakkelijke combinatie - die Waffen-SS-biecht gevolgd door een frontale aanval op Israël. Hetzelfde ongemak heb ik bij oud-premier Van Agt die een obsessieve anti-Israël houding combineert met zijn eigen 'oorlogsverleden'. Als Justitieminister dacht Van Agt ooit de Drie (Nazi-oorlogsmisdadigers) van Breda te moeten vrijlaten, een plan waarmee hij, vooral in Nederlands-Joodse kring, nietsontziend oorlogswonden bleek open te rijten. Er is alle reden voor kritiek op het Israël van Netanyahu, maar het luistert wel nauw wie de afzenders van die kritiek zijn.

Het gaat mis met intellectuelen als ze hun toewijding aan de schone idealen van waarheid en rechtvaardigheid opofferen voor partijdigheid, vooringenomenheid, of verblind engagement. Jean-Paul Sartre, de iconische Franse intellectueel, is daarvan een berucht voorbeeld geweest in zijn rol van communistische fellow-traveller.

Maar het goede van intellectuelen is dat zij een verhevigd democratisch burgerschap voorleven. Zij laten zien dat je je als burger overal mee mag bemoeien, hoe ingewikkeld ook. Met TTIP, met kernwapens, met migratie, met de euro. In een democratie mag je je tegen de wereld aan bemoeien.

Volgens Sartre zijn intellectuelen 'schrijvers, academici en kunstenaars die zich bemoeien met wat hen niet aangaat'. Het zijn universele dilettanten, 'specialisten' in de algemene sociale en morele vragen waarmee de samenleving worstelt.

Er wordt wel beweerd dat we intellectuelen kunnen missen als kiespijn. Onze wereld zou te complex zijn geworden voor pijprokende, moralistische praatjesmakers. Mensen met technisch verstand van zaken - dat is waar de wereld op drijft. Dat lijkt me een ernstige misvatting. In al zijn poriën schreeuwt de westerse mens om oriëntatie, moreel houvast en normatieve richting, zaken die expertsystemen, technologie en een marktsamenleving nu juist niet bieden.

Een volwassen democratie kan niet zonder goed geïnformeerd publiek debat. Met tegendenkers, die zich zonder specialistische expertise toch tegen complexe vraagstukken aan bemoeien en hardop kritische en morele vragen stellen. Voor een publiek debat dat meer wil zijn dan technocratische gelijkhebberij of platte media-beeldvorming zijn de moed en brutaliteit van intellectuelen onontbeerlijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden