Guantanamo: Vanaf het terras kun je de militairen zien lopen

De inwoners van het slaperige stadje Guantánamo leven al jaren in de schaduw van de 'illegale' Amerikaanse legerbasis. Ze zagen hoerenhuizen en mariniers plaatsmaken voor mijnenvelden en de beruchte gevangenis. Het bezoek van Obama aan Cuba deze week doet bij hen een oude wens opleven.

Beeld afp

Niemand in Guantánamo verwacht dat de Amerikanen de 'illegaal bezette baai' zullen teruggeven aan de Cubanen. 'Het hoogst haalbare is dat ze hun martelcentrum sluiten', zegt Reinaldo Preval, een 58-jarige ingenieur die in het stadscentrum in de schaduw zit. 'Natuurlijk willen wij ons territorium terug', zegt hij. 'Maar de Verenigde Staten interesseren zich niet voor andermans belangen. Ze doen alleen wat ze zelf willen.'

Guantánamo Bay is de oudste Amerikaanse militaire basis buiten de Verenigde Staten, en de enige die tegen de wil van de lokale autoriteiten in stand wordt gehouden. De Cubanen spreken steevast van 'illegaal bezet territorium', de Amerikanen definiëren het als 'voor onbepaalde tijd geleasd grondgebied'. Vanaf een heuvel net buiten Guantánamo, de hoofdstad van de gelijknamige provincie, zijn op heldere dagen de hekken en uitkijktorens zichtbaar.

Deze week bezoekt Obama de Cubaanse hoofdstad Havana, 900 kilometer ten noordwesten van Guantánamo. Een historisch moment; het is bijna negentig jaar geleden dat een Amerikaanse president een staatsbezoek bracht aan het socialistische eiland. Obama is gisteren aangekomen en heeft een volle agenda. Hij spreekt met Cubaanse dissidenten, bezoekt een baseballwedstrijd en richt zich tot de Cubanen in een live op televisie uitgezonden toespraak.

Op de Cubaanse lijst van prangende kwesties staat Guantánamo hoog genoteerd. 'De Verenigde Staten moeten Guantánamo teruggeven aan het Cubaanse volk', aldus de minister van Buitenlandse Zaken Bruno Rodríguez afgelopen donderdag in een persconferentie. 'Dat is noodzakelijk om onze relatie verder te kunnen normaliseren.' Maar hoewel Obama verwoede pogingen doet de beruchte militaire gevangenis op de basis te sluiten, peinst hij er niet over de 118 vierkante kilometer aan de Cubaanse baai op te geven.

De militaire basis op Guantanamo. Beeld getty

Slaperig provinciestadje

Tegenwoordig associëren de meeste mensen de naam Guantánamo met bebaarde terreurverdachten in oranje pakken die op brute wijze zijn gemarteld en jarenlang zonder enige vorm van proces worden vastgehouden. Voordat de war on terror losbarstte, was de regio vooral bekend vanwege Guantanamera (vrouw uit Guantánamo), een in de jaren twintig geschreven en meer dan honderd keer gecoverd liedje, gebaseerd op de verzen van onafhankelijkheidsstrijder José Martí.

Maar Guantánamo is bovenal een slaperig provinciestadje. Misschien is het de hitte, maar het tempo ligt er zelfs voor Cubaanse begrippen tergend laag. Magere paarden trekken zwetend de koetsen voort die dienst doen als openbaar vervoer. Ouden van dagen zitten zwijgend in de schaduw van statige bomen. Alleen de kinderen lijken niet getroffen door de loomheid. In hun kraakwitte schooluniformen spelen ze uitgelaten in de vrijwel autoloze straten.

In het huis van Rodi Rodríguez is het aangenaam koel. De 84-jarige man beweegt zachtjes heen en weer in zijn schommelstoel, terwijl hij op ietwat verstrooide wijze vertelt over de 37 jaar dat hij werkzaam was op de Amerikaanse legerbasis. 'De Amerikanen hebben me goed behandeld', zegt hij. 'Maar mijn loyaliteit lag altijd bij Cuba.'

Beeld afp

Rodríguez was pas 18 jaar oud toen hij in 1949 als manusje-van-alles aan de slag ging. Hij bracht berichten rond en zorgde dat meubels werden gerepareerd. Later werkte hij zich op tot beheerder van het magazijn van de reparatiehangar. Net als duizenden anderen reisde hij dagelijks met trein en pontje heen en weer van zijn woonplaats Guantánamo naar de basis. 'We verdienden veel minder dan andere werknemers', vertelt hij. 'Maar aanzienlijk meer dan de gemiddelde Cubaan.'

De aanwezigheid van de Amerikanen in de baai van Guantánamo heeft zijn oorsprong in 1898. In dat jaar verklaarden de VS de oorlog aan Spanje, dat toen nog de scepter zwaaide op het Caraïbische eiland. De Cubaanse onafhankelijkheidsstrijders waren aan de winnende hand toen de Amerikanen besloten zich ermee te bemoeien. Een onafhankelijk Cuba zou hun bevoorrechte positie op het eiland in gevaar kunnen brengen, zo vreesden ze.

Nadat de Spanjaarden waren verjaagd, maakten de Amerikanen hun wensen duidelijk. Ze wilden militair kunnen ingrijpen wanneer ze dat nodig achtten, en eisten het recht Cubaans grondgebied te leasen. Pas nadat de Cubanen akkoord gingen, staakten de Amerikanen de militaire bezetting van het eiland. In 1903 volgde het leasecontract voor de baai van Guantánamo. De Amerikanen betaalden tweeduizend dollar per jaar, later werd dat vierduizend. In het contract staat dat de overeenkomst alleen kan worden verbroken als beide partijen daarmee instemmen.

De tekst gaat verder onder het beeld.

Beeld ap

Kindertijd

Aan het einde van de middag kleurt de lucht boven Guantánamo felrood. De 74- jarige Rafael Gonzalez drinkt pure rum alsof het water is, en haalt enthousiast herinneringen op uit zijn kindertijd. 'Het stond hier helemaal vol hoerenhuizen', aldus Gonzalez over de buurt waarin hij nog altijd woont. 'In het weekend kwamen de mariniers hier feesten. 'I buy you', zeiden ze tegen de Guantanameras', vertelt de radiomaker. De wijk hield er de bijnaam Ballu (spreek uit Bajoe) aan over.

'Tijdens de wereldoorlogen was er heel veel werk', aldus Gonzalez, die tientallen radio-uitzendingen maakte over de militaire basis. 'Er kwamen mensen uit het hele land hierheen, iedereen wilde op de basis werken.' Zandweggetjes werden bestraat, er kwam een spoorlijn en een vliegveld. 'De basis bracht werk en economische voorspoed in de regio', zegt Gonzalez. 'Maar het kostte ons onze waardigheid.'

Nadat Fidel Castro in 1959 de door de VS gesteunde dictator Fulgencio Batista van de troon stootte en de macht overnam op Cuba, werd alles anders. Plotseling woonden de Guantanameros aan de grens met een vijandige grootmacht. Er kwam een landmijnenveld, er werd over en weer geschoten en de Amerikanen doodden Cubaanse vissers die te dicht in de buurt kwamen. De Castro's verzetten zich hevig tegen de basis, en weigeren tot op de dag van vandaag de jaarlijkse betalingen.

Met de raketcrisis en de invasie van de varkensbaai kwamen de verhoudingen verder op scherp te staan. De Amerikanen stelden Cubaanse medewerkers voor de keuze: ontslag of de Amerikaanse nationaliteit aannemen en op de basis wonen. Een aantal werknemers, waaronder Rodríguez, mochten heen en weer blijven reizen. Maar er werden geen nieuwe Cubanen meer aangenomen. De hoerenhuizen in Guantánamo sloten de deuren, de Amerikanen moeten hun vrije tijd voortaan op de basis doorbrengen.

'De Amerikanen bleven een grote stempel drukken op onze cultuur.' Gonzalez praat inmiddels met dubbele tong maar trekt desondanks een tweede fles rum open. 'We ontvingen hier de radio en televisie van de basis, veel beter dan het Cubaanse aanbod', vertelt hij. 'En nu komt Obama naar Cuba om ons de Amerikaanse ideologie op te dringen.' Hij dempt zijn stem: 'Sommige aspecten zijn goed. De vrijheid bijvoorbeeld. Maar ik sympathiseer toch meer met Fidel.'

Voor Cubanen die op zoek zijn naar meer vrijheid en economische voorspoed, was de Amerikaanse marinebasis een geliefde bestemming. Om de toestroom van migranten te verminderen bouwden de Amerikanen een ijzeren hek in de baai, dat ook de vissers het werken onmogelijk maakte. De Cubaanse regering sloot de dorpjes naast de basis af, om te voorkomen dat nog meer Cubanen het land ontvluchten. Inwoners hebben een pasje, alle anderen mogen alleen binnen met toestemming van het ministerie van Binnenlandse Zaken.

Jose Rivas (30) organiseert toeristische tripjes naar Caimanera, een van de dorpjes. Maar deze week kan Rivas geen toegang regelen. 'Tot na het bezoek van Obama neemt het ministerie geen aanvragen in behandeling', aldus Rivas. 'Een kwestie van veiligheid.'

Rivas runt ook hotel Guantánamo, het grootste hotel in de provinciale hoofdstad. 'Vanaf het terras kun je de Amerikaanse militairen zien lopen', vertelt hij trots. In de hotelbar klinkt afwisselend reggaeton en Julio Iglesias uit de speakers, het bezoek van Obama is hier nauwelijks een gespreksonderwerp. De meeste hotelgasten zijn Europese mannen van ruim boven de vijftig die hun corpulente lichamen tegen jonge Guantanameras aanschurken. In ruil voor enkele tientallen euro's doen de vrouwen een nacht lang alsof ze de mannen interessant en aantrekkelijk vinden.

'Ik hoop dat het bezoek van Obama helpt de economische situatie te verbeteren', zegt de 41-jarige serveerster Elisen die de sekstoeristen met een meewarige blik gadeslaat. 'Als het handelsembargo wordt opgeheven', begint ze haar zin, maar wordt onderbroken door een handtastelijke bejaarde Italiaan die een cuba libre bestelt. 'Als de Amerikanen onze baai terug zouden geven, dan kunnen we daar een haven van maken', vervolgt ze even later. 'Nu moet alles over land vanuit Havana komen.'

Maar het ziet er niet naar uit dat dit snel zal gebeuren. Alleen al het sluiten van de gevangenis is uitgegroeid tot een hoofdpijndossier voor de Amerikaanse president. En met de verkiezingen in zicht is de toekomst helemaal onzeker. Presidentskandidaat Donald Trump kondigde al aan de gevangenis 'te vullen met slechteriken'.

Rodríguez, de in 1986 gepensioneerde oud-medewerker van de marinebasis, is ervan overtuigd dat de Amerikanen nooit zullen vertrekken uit Guantánamo. Hij denkt wel dat de plek een andere functie krijgt. 'Ze maken er een resort van', voorspelt hij. 'Toeristen zullen grof geld betalen om een nacht door te brengen in de kamers waar terroristen zijn gemarteld.' De Cubaanse regering zal akkoord gaan, denkt hij. 'Maar alleen als de Amerikanen de winst met Cuba delen.'

Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden