‘Gruwelijke dingen heb ik gezegd op het podium’

Elsje de Wijn..

AMSTERDAM ‘Dit is mijn terrein’, zegt Elsje de Wijn, terwijl ze uit het raam wijst van haar woonkamer aan de Eerste Helmersstraat in Amsterdam. ‘Dáár geboren, dáár gewoond, dáár naar school geweest.’ In al die jaren wel verhuisd, maar steeds binnen een straal van vijfhonderd meter. Een echte Amsterdamse dus. ‘Dat betekent dat ik voor niks en niemand bang ben. Mij belagen ze niet.’

Dit seizoen staat De Wijn (63) veertig jaar op het toneel – op dit moment in de voorstelling Drang, over een passieloos huwelijk. Sinds ze in 1967 van de Amsterdamse Toneelschool kwam heeft ze alle schouwburgen van het land bespeeld. Met Toneelgroep Baal, Toneelgroep Centrum, Het Nationale Toneel, Art & Pro, Toneelgroep Amsterdam, en nu Toneelgroep Dorst, zelf opgericht met een paar andere oudere acteurs en actrices. ‘Ooit ben ik beroemd geweest’, zegt ze met de nodige zelfspot. ‘Toen ik nog veel op televisie kwam en Nederland maar twee zenders kende. De helft van de bevolking had je gezien.’ De Wijn scoorde in 1969 zelfs een regelrechte carnavalshit met Nee Karel, nee Karel niet vandaag uit de musical Met man en muis. Jaren later wenste ze het niet meer te zingen omdat het haar in de schouwburgzaal dwars ging zitten. ‘Toeschouwers fluisterden die liedtekst richting het podium.’

Het spelen van een kreng in een komedie, dan is De Wijn op haar best. Een ras-comédienne met een laconieke schalksheid, maar dan wel één met het venijn onder haar tong. ‘De clou is het tragische zo lang mogelijk zo licht mogelijk proberen te spelen. Dan komt het des te harder aan. Toeschouwers vinden het heerlijk om worstelende mensen te zien op het toneel. Maar ze sluiten zich af als het van meet af aan zwaar op de hand is. Een goede tekst helpt je te zorgen dat het ook weer niet te licht wordt. Gruwelijke dingen heb ik gezegd op het podium.’

Van al die toneelteksten herinnert ze zich curieus genoeg alleen nog de openingszin van Leen Jongewaard in het toneelstuk Yvonne waarin De Wijn de titelrol speelde: ‘Zijne majesteit bezit de verrukkelijke gave een aangeboren schoonheidsgevoel te verbinden met een uitgelezen voorliefde voor het kaartspel.’ Bij het uitspreken ervan glimmen haar olijke ogen: ‘Soms maakte hij er met onzinwoorden een totaal andere tekst van, maar altijd in diezelfde melodie zodat het toch vanzelfsprekend klonk.’ Van Jongewaard heeft ze veel geleerd, zegt ze, bijvoorbeeld toen ze zijn verloofde speelde in de televisieserie Citroentje met suiker (1972): ‘Hij had een geweldig understatement. Hij maakte iedereen aan het lachen. Moest ik doodvallen terwijl hij een lang verhaal hield. Houd dan je lach maar eens in.’

Hoogtepunten, ze zijn er genoeg in haar carrière. Genóten heeft ze. Ook van het naaktmodellenwerk in het Haarlemse Atelier ’63, nog voor ze op de toneelschool zat. ‘Knap moeilijk om de hele dag in dezelfde houding te staan.’

En ja, natuurlijk heeft ze ook verkeerde keuzes gemaakt. ‘Ik vind het hautain om te zeggen dat je nergens spijt van hebt. Maar ik ben te optimistisch om er lang bij stil te staan.’ Tussen haar 40ste en 50ste, dat vond ze de moeilijkste tijd om aan werk te komen. ‘Dan is het niet duidelijk in welke categorie je valt.’ Nu rond haar zestigste spreekt het voor zich: ‘Dan speel je moeders en oma’s. Prima, die hebben levenservaring.’ Ironisch genoeg stond ze zelf met Toneelgroep Baal aan de wieg van de ontwikkeling om jonge acteurs oudere rollen te laten spelen, iets wat Ivo van Hove bij Toneelgroep Amsterdam nog steeds doet. ‘Nu ben ík slachtoffer van die tendens. Ik heb het werk niet meer voor het kiezen.’ Maar zodra De Wijn zich betrapte op de vraag: ‘Gaat die telefoon nog eens?’ nam ze zelf het initiatief tot een nieuw project. Zoals een heftig stuk over vreemdelingenangst, in haar eigen huiskamer. ‘Johan Ooms schoot met een luchtbuks hier van het balkon af. Pim Fortuyn was net vermoord. Stond vervolgens de politie bibberend op de stoep. Bang wat ze hier zouden aantreffen.’

Ze is de eerste om te erkennen dat de jonge generatie haar niet meer kent. Treurig? ‘Ach welnee, toneel, televisie, film, het is allemaal zo vluchtig. Laten we vooral niet denken dat we iemand zíjn. Uit het oog, uit het hart.’ Maar doorgaan zal ze, ook na haar 65ste. Tenzij ze een oortje in moet omdat ze haar teksten niet meer kan onthouden. ‘Dat vind ik een zwaktebod.’ Haar grootste wens? Zelf echt oma worden. Misschien dat het nog wel in het vat zit bij dochter Sarah. ‘Heerlijk om eindelijk echt tijd voor een kind te hebben’.

Annette Embrechts

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden