Grottekeningen na 30 jaar weer te zien in ondergronds Maastricht

Aan de mergelwand prijkt De Nachtwacht

In Grot Zonneberg onder Maastricht bevindt zich een curieus museum. Zo'n eeuw geleden opgezet door boeren. Decennialang lag het verborgen achter een muur. De collectie: grottekeningen. Een daarvan is De Nachtwacht.

Een gids laat de replica van De Nachtwacht zien, gemaakt door de Maastrichtse kunstenaar Jules Sondeijker. Beeld Marcel van den Bergh

Zoals gidsen van de Maastrichtse VVV tegenwoordig rondleidingen verzorgen in de grotten van de Sint-Pietersberg, zo leidden lokale boeren en grondeigenaren rond 1900 ook al toeristen rond in het labyrinth van mergelgangen. 'Het was een manier om ondergronds toch nog wat geld te verdienen nadat de eeuwenlange winning van mergelblokken was gestopt', vertelt Paul Haemers, gids van Maastricht Underground, terwijl hij met een led-lamp vooroploopt in de kille duisternis.

De boeren die land hadden op de berg, waren ook eigenaar van de ondergrond. 'Ze wisten dat de toeristen niet alleen voor het ondergrondse gangenstelsel zouden komen - dat werd te saai bevonden. Daarom lieten ze ook wandschilderingen aanbrengen in de grotten, als een soort publiekstrekker', aldus de gids.

Haemers beent vooruit in het schier eindeloze doolhof van grotten, waar het vrij constant 11 graden celsius is. Hij let goed op dat iedereen trouw volgt - verdwalen kan fataal zijn. Er zijn genoeg horrorverhalen van mensen (ook kinderen) die op eigen houtje op avontuur gingen in de Limburgse ondergrond en er niet meer levend uit kwamen.

De Lezende Monnik, eveneens van de hand van Jules Sondeijker. Beeld Marcel van den Bergh

In dit gebied zijn circa 22 duizend gangen, verdeeld over zeven gangenstelsels (waarvan de Zonneberg er één is), die een aaneengesloten lint vormen van 180 kilometer. Daarnaast is er ook nog 50 kilometer aan afzonderlijke gangenstelsels. Ze zijn het resultaat van zogenoemde 'blokbrekers', die eeuwenlang mergelblokken wonnen voor de bouw van kerken, kloosters, huizen en andere gebouwen.

'Ene boer Willems was exploitant van de grotten hier en hij was zeer doortastend in het aantrekken van toeristen', vervolgt Haemers. 'Hij opende rond 1900 zelfs een ondergronds museum met muurschilderingen.'

De wandeling naar dat 'museum' is al indrukwekkend. Op de mergelwanden hebben tal van mensen eeuwenlang hun namen en jaartallen gekrast, van toeristen tot blokbrekers en onderduikers tijdens de oorlog. De oudste jaartallen: 1782 en 1783.

Onderweg naar het museum ziet de bezoeker alvast enkele schilderingen van houtskool en wit krijt. Zo is er Christus voor het Huis van de Schoenlapper van de Maastrichtse lithograaf en tekenaar Alex Simays. Diezelfde kunstenaar tekende in 1904 ook de oude Moerdijkbrug, als een ode aan de ontwerper ervan: de Limburgse ingenieur Joannes Gregorius van den Bergh. Vlak voor de ingang van het museum is een tekening van 'Onze Vader' te bewonderen. Daarna is er de gang waar boven in de wand het woord 'museum' is uitgekerfd in de mergel.

De Maastrichtse Mergelgroeve

Een uitgehouwen beeld van een mosasaurus, kleurrijke tekeningen van Alpha-margarine, en een portret van Toon Hermans. Bekijk hier alle foto's van het ondergronds museum.

Rechts is 'Wilhelmina, koningin der Nederlanden' getekend, links haar man Prins Hendrik. Verderop heeft de Maastrichtse kunstenaar Jules Sondeijker een fraaie replica van de Lezende Monnik (naar David van der Kellen) getekend, die nog in opvallend goede staat is. Dat laatste geldt niet voor het bekendste ondergrondse werk van Sondeijker: een replica van De Nachtwacht, die volop bekrast is. Wellicht heeft een van de vandalen later spijt gekregen, getuige een tekst rechtsonder: 'Ik schaam mij dood bij aanblik van De Nachtwacht 38 jaar later. God mogen mij straffen voor mijn daad.'

Er is ook een uitgehouwen beeld van een mosasaurus, het mariene reptiel waarvan enkele exemplaren bij graafwerkzaamheden in de belendende groeve van ENCI (Eerste Nederlandse Cement Industrie) zijn gevonden. Of, uit een latere tijd, een portret van Toon Hermans. 'De gevierde showman', staat erbij, en het jaartal 1969.

Het portret van koningin Wilhelmina. Beeld Marcel van den Bergh

Bijzonder is ook dat de toeristen destijds op de terugweg langs enkele reclames werden geleid. In kleurrijke tekeningen worden Van Houten-cacao ('le meilleur chocolat') en Alpha-margarine ('vervangt natuurboter en is 40 procent goedkoper') aangeprezen. 'Boer Willems was zijn tijd ver vooruit en haalde ook reclame-inkomsten binnen', aldus gids Haemers.

Dertig jaar lang was de gang van het museum uit veiligheidsoverwegingen afgesloten met een muur - dit deel van het gangenstelsel ligt vlak tegen de ENCI-groeve aan, waar via dagbouw al bijna 90 jaar mergel wordt gewonnen voor de cementindustrie. Maar omdat de kalkwinning in de groeve haar einde (medio 2018) nadert, is onlangs een gat in de muur gemaakt om te kijken hoe het museum erbij ligt.

De reclame van Alpha-margarine. Beeld Marcel van den Bergh

Binnenkort wordt dit deel van het gangenstelsel gekeurd op veiligheid voor intensiever gebruik. Bij goedkeuring wil Maastricht Underground ook het oude museum meenemen in rondleidingen. De organisatie wil samen met Natuurmonumenten, tegenwoordig eigenaar van de boven- en ondergrond van de Sint-Pietersberg, het pronkstuk van het museum laten restaureren. Gedacht wordt aan crowdfunding.

'Het is 75 jaar geleden dat de echte Nachtwacht tijdens de oorlog in een kluis in de mergelgangen van de Sint-Pietersberg een paar honderd meter verderop werd opgeborgen, samen met enkele honderden andere schilderijen van Hollandse meesters', zegt José Hermens van Natuurmonumenten. 'Een mooi moment om de replica te laten opknappen. Een misschien ook het portret van Toon.'

Lees ook: Sint-Pietersberg is 'eindelijk teruggegeven aan de bevolking'. Onze regio-correspondent nam een kijkje in dit unieke, bijna subtropische stukje natuur. (+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.