Groteske leugens

De zaak Romand is berucht in Frankrijk; zowel zijn gewelddadige misdrijf als zijn ongeëvenaarde misleiding. Garcia verfilmde een bestseller over Jean-Claude Romand, en nam alle gereconstrueerde details over....

Soms lieg je', zei Jean-Claude Romand tijdens zijn proces, 'gewoon, om een 'beetje geluk bij de anderen te zien.'

Romand had bijna achttien jaar lang de schijn opgehouden dat hij een cardioloog en een gerenommeerd onderzoeker bij de Wereldgezondheidsorganisatie in Genève was. In werkelijkheid had hij zijn medicijnenstudie nooit afgemaakt en was hij werkloos. De rechtbank veroordeelde hem tot levenslang omdat hij begin 1993, toen zijn bedrog niet langer vol te houden was geweest, zijn ouders, zijn echtgenote en zijn twee kinderen had gedood.

In L'adversaire van Nicole Garcia heet hij Jean-Marc Faure, een onopvallende man die elke ochtend zijn kinderen naar school brengt en zich daarna haast naar een baan die hij niet heeft. Dan rijdt hij vanuit de Franse grensplaats waar hij met zijn gezin leeft naar Zwitserland om als bezoeker van een congres de toespraak van een HIV-expert te volgen, of in een hal medische tijdschriften door te nemen. Op andere dagen zet Faure zijn auto op een vluchtheuvel om niets te doen. Hij luistert naar de radio en tuurt het verkeer na.

Zo verliep ook de tijd van Vincent (Aurélien Recoing), hoofdpersoon in L'emploi du temps van Laurent Cantet. Zijn geparkeerde auto was een kantoor, van waaruit hij elke avond zijn vrouw belde. Om te zeggen dat hij iets later kwam, of dat hij door overwerk die nacht waarschijnlijk helemaal niet thuis zou zijn. Vincent kwam aan zijn geld door, net als Romand, kennissen en familie extreem hoge rentepercentages op hun spaargeld voor te spiegelen als ze meededen aan zijn – niet bestaande – buitenlandse beleggingen.

De zaak Romand is berucht in Frankrijk en resulteerde in boeken, documentaires en toneelstukken. Zowel Romands gewelddadige misdrijf als zijn ongeëvenaarde misleiding is jarenlang breed uitgemeten in de pers, en dat levert voor filmmakers een lastige situatie op. Ze vertellen een verhaal dat iedereen al kent.

Het is een probleem waarmee Cantet en Garcia op tegenovergestelde wijze zijn omgegaan. Voor Cantet was het fait-divers een aanleiding voor zijn eigen bespiegelingen over werk en maatschappij; hij veranderde waar het uitkwam kleinigheden of grote lijnen. Garcia verfilmde de bestseller die Emmanuel Carrère over Romand schreef, en nam alle gereconstrueerde details over. L'emploi du temps speelt met de verwachtingen van de kijker: tot hoever zal het originele verhaal worden gevolgd? In L'adversaire staat de fatale afloop vanaf het begin vast, en vormen Faure's motieven het raadsel en de kern van de film.

De overeenkomst tussen de films is dat het allebei tragedies zijn, die zich alleen richten op de dader. Toch zou Romands verhaal ook in andere filmgenres kunnen passen. Het begin is eigenlijk een zwarte komedie: een student verslaapt zich voor een tentamen, en kan niet verdragen dat hij daardoor zijn tweede jaar niet zal halen. Hij vertelt zijn familie dat hij een goed cijfer heeft gekregen, en met dat startpunt bouwt hij een denkbeeldig bestaan op, waarbij de leugens zich steeds uitgebreider en grotesker opstapelen. Romands virtuositeit als oplichter kan zelfs bewondering oproepen: in een milieu dat vooral uit medici bestaat, slaagt hij er in voor een succesvol specialist door te gaan.

Van het vervolg zou een thriller kunnen worden gemaakt, in navolging van Hitchcocks Shadow of a Doubt of Suspicion. Waarin de mensen rondom de bedrieger langzaam ontdekken dat zijn hele bestaan een zorgvuldig opgebouwde illusie is. Maar voor de gevoelens en vermoedens van de omgeving is in de psychologische drama's van Garcia en Cantet nauwelijks plaats. De films spelen zich af binnen een nauwe gevangenis van leugens.

Met L'emploi du temps liet Cantet na Ressources humaines opnieuw zien dat hij een geëngageerd regisseur is. De wereld van de leugenaar is gecreëerd onder druk van de samenleving. 'Niet-gouvernementele organisaties', 'beleidsnotities','internationale samenwerking'; de woorden die de werkloze Vincent als magische formules voor zich uit prevelt wanneer hij alleen is, en die hij herhaalt in gesprekken met anderen, verraden een fascinatie voor de uiterlijkheden en het prestige van een baan.

L'adversaire is intiemer. Behalve wanneer hij naar zijn imaginaire werk is vertrokken, weet Faure zich altijd omringd door zijn vrouw en kinderen, zijn schoonouders of zijn ouders. Voor hen maakte hij carrière, en hun vertrouwen heeft hij nodig.

Gespeeld door Daniel Auteuil is Faure het tegendeel van de levensgenietende zwendelaar, de con artist uit Hollywoodkomedies als Catch Me if You Can, die met plezier alles nemen wat ze niet hebben verdiend. Auteuil, altijd op z'n sterkst in gekwelde rollen, lijkt de goedgelovigheid van de anderen als een last met zich mee te dragen. Er is een onophoudelijke angst, een drukkend schuldbewustzijn in al zijn bewegingen. In een winkel gaat een deur open, en hij werpt onmiddellijk een nerveuze blik opzij. Wie komt er binnen? Iemand die zijn gefantaseerde verhalen en alibi's kan verstoren?

Na zijn arrestatie ging Romand psychoanalytische literatuur lezen, 'om mezelf te begrijpen.' Het geeft aan hoe ondoorgrondelijk zijn persoonlijkheid is. Het contrast tussen de liefdevolle vader die hij volgens iedereen die hem kende was, en het gruwelijke einde dat hij nauwgezet voorbereidde voor zijn familie is te groot.

Ook de hoofdpersoon van L'adversaire blijft een mysterie. Het schuldgevoel dat de film vanaf het begin overheerste maakt plaats voor vervreemding. Naarmate de uit flashbacks opgebouwde film de onafwendbare ontknoping dichter nadert wordt de zwijgzame Auteuil een steeds tegenstrijdiger en treuriger personage. Gewetenloos, en tussen zijn misdaden in net zo argeloos als zijn volgende slachtoffer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden