Grotesk spel benadrukt drama

In het huis van de familie Ekdal herbergt de zolder een vreemde menagerie. Tussen konijnen en kippen bivakkeert daar een wilde eend, de lieveling van het gezin....

Marian Buijs

Die eend is het centrale symbool in Ibsens De Wilde Eend. Ook het gezin Ekdal is vleugellam en stevent in armoede op de ondergang af. Het stuk is een familietragedie, door Ibsen nadrukkelijk een tragikomedie genoemd. En in de regie van Gerardjan Rijnders bij Toneelgroep Amsterdam krijgt die komische kant alle kans. De figuren worden zo grotesk neergezet dat ze onweerstaanbaar hilarisch gaan werken.

Rijnders nam nooit eerder een stuk van Ibsen onder handen, de auteur die hij een 'plottenbakker' noemde. En al kortte hij de tekst behoorlijk in, de plot blijft overeind, zij het in telegramstijl. Als kijker moet je goed opletten om te weten dat het gezin Ekdal in armoede leeft omdat grootvader Ekdal ooit in de gevangenis belandde. Door een schandaal aangericht door zijn compagnon Werle.

Die oude Werle is de grote boosdoener, hij brak ook de carrière van Ekdals zoon Hjalmar, fotograaf en uitvinder. Hjalmars vrouw Gina maakt nu de foto's, retoucheert ze en probeert tegelijkertijd het gezin drijvende te houden. Hun dochter Hedwig is bijna blind, zielsveel houdt ze van haar vader. Maar is hij wel haar vader? Is zij niet de vrucht van een avontuurtje van Gina en de oude Werle?

Greger, de zoon van de oude Werle, wil de wandaden van zijn vader goedmaken. Hij is de gedoodverfde waarheidsapostel die de onderste steen boven probeert te krijgen om alle leugens uit de wereld te helpen - maar daarmee niets dan ellende aanricht. Hij zet de kleine Hedwig aan om de wilde eend dood te schieten uit liefde voor haar vader. Zij voelt zichzelf een wilde eend en richt het schot uiteindelijk op zichzelf.

Dat schot heeft hier het volume van een oerknal. Alsof alle onschuld voorgoed omzeep wordt geholpen. Met recht: Hedwig met haar open, kinderlijke blik is de enige oprechte tussen deze leugenachtige sukkels. En uitgerekend zij wordt het slachtoffer.

Rijnders besteedt in zijn regie veel aandacht aan de vorm. Het diner waarmee het stuk begint, zien we op video. Op een goed moment stappen de spelers in levenden lijve dwars door het videoscherm heen. Uitgedost met pruiken, brillen en uitvergrote lichaamsdelen lijken de acteurs bijna slapstickfiguren.

Hjalmar (Hajo Bruins) zwelgt met zijn uitpuilende pens in zelfmedelijden. Marieke Heebink maakt van Gina een hypernerveuze vrouw die alles uit haar handen laat vallen om de eindjes maar aan elkaar te knopen. De bebaarde Cas Enklaar is een stramme, onverzettelijke Werle. En Pierre Bokma is onnavolgbaar: met vergrote neus, brilletje en een flemende zeurstem, speelt hij diens zoon.

Tot in het kleinste detail is de voorstelling strak geregisseerd. Maar het meest bijzondere is dat de acteurs onder hun karikaturale spel allemaal een bodem van waarachtigheid leggen. Waardoor ze kans zien ondanks alle grappen ook moeiteloos te ontroeren.

Met deze groteske speelstijl benadrukt Rijnders de kleingeestigheid van dit familiedrama en zet het daarmee in een breder verband. Want wat zijn mensen halfhartig. Ze jagen elkaar zelfs de dood in, zogenaamd uit rechtvaardigheid. Allemaal houden ze elkaar gevangen in een web van leugens en intriges. Uit onmacht. En met de beste bedoelingen.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden