Beschouwingkerstritueel in coronatijd

Grotere kerstbomen, uitbundigere versieringen: Kerstmis laat zich niet beteugelen door een pandemie

Van alle kalenderrituelen is Kerstmis wel het taaiste. Het feest is bestand gebleken tegen oorlogen en dictaturen, dus het zal ook corona wel overleven. Sterker: de kerstbomen worden nu eerder opgetuigd dan ooit tevoren.

In de Vinkenstraat in Almelo hebben veel bewoners uitgepakt met kerstversiering.  Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
In de Vinkenstraat in Almelo hebben veel bewoners uitgepakt met kerstversiering.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Van oudsher is Kerstmis een ijkpunt op de kalender en een baken van hoop. ‘Met Kerstmis zijn we weer thuis’, meenden de soldaten die in augustus 1914 overal in Europa ten strijde trokken. ‘Met Kerstmis zijn we bevrijd’, hielden de mensen in bezet Nederland elkaar in het najaar van 1944 voor. ‘Met Kerstmis zal alles weer normaal zijn’, hoopten we toen corona Pasen ontwrichtte en de zomervakantie overschaduwde.

Het heeft niet zo mogen zijn. In 1914 noch in 1944 en ook niet in 2020. Dinsdag maakt premier Rutte tijdens zijn zoveelste corona-persconferentie – ijkpunt in onzekere tijden – bekend of, en zo ja hoeveel, ruimte voor vertier Nederland de naderende feestdagen kan worden geboden. Maar de voortekenen, afspiegelingen van de besmettingsstatistieken, stemmen niet hoopvol. Waar eerder nog sprake was van tijdelijke versoepelingen van het regime, doet Rutte nu zijn best om elke verwachting te temperen.

Zijn Vlaamse ambtsgenoot Jan Jambon ging in zijn verwachtingsmanagement nog doortastender te werk. Vorige week stelde hij de Belgen ‘vreselijke Kerstdagen’ in het vooruitzicht, met een gedeeltelijke lockdown, een avondklok (van 22.00 tot 06.00 uur in Brussel en Wallonië) en nauw omschreven regels voor het aantal toegestane ‘knuffelcontacten’ per type huishouden.

Spanjaarden zullen met slechts zes, mogelijk tien, mensen de Kerstdagen mogen doorbrengen. In Italië varieert de bewegingsvrijheid per regio, maar overal zullen de restricties knellen. In Frankrijk wordt de avondklok alleen op 24 en 31 december buiten werking gesteld. In Duitsland zijn de coronamaatregelen deze weken aangescherpt om ruimte te scheppen voor een bescheiden versoepeling tijdens de feestdagen. Het zal dit jaar in Duitsland ‘geen Kerst der eenzaamheid worden’, beloofde bondskanselier Angela Merkel haar landgenoten. Meer kon ze hun niet bieden.

In besloten kring

Overal in Europa lijkt de bevolking het vooruitzicht van een Kerstmis in besloten kring nogal gelaten te ondergaan. Hetzij omdat de mensen nu eenmaal gewoon zijn om zich naar de wensen van de overheid te voegen, hetzij omdat de tweede coronagolf de lichtzinnigheid heeft weggespoeld waar veel Europeanen na de eerste golf door bevangen raakten. Tezelfdertijd kan uit het koopjesgedrag van veel Nederlanders tijdens de Black Fridaydagen worden opgemaakt dat ze snel vervallen in oude gewoonten zodra die mogelijkheid zich voordoet.

Met betrekking tot Kerstmis betekent dit dat het verlies van rituelen wordt gecompenseerd met bomen die hoger zijn dan ooit tevoren, en met versieringen die nog uitbundiger zijn dan voorheen en die nog eerder uit hun verpakkingen worden gehaald. Het moet tenslotte uit de lengte of de breedte komen. Misschien is dat wel een blijvend residu van corona: dat Kerstmis haar schaduw voortaan nog meer vooruitwerpt.

Bevroren niemandsland

De gehechtheid aan Kerstmis laat zich niet beteugelen door een pandemie, een dictatoriaal regime of door oorlogsomstandigheden. Het kerstbestand dat in 1914 door Duitse en geallieerde soldaten aan het westelijk front werd afgedwongen, is onderhand een historisch cliché. Daarvan doen verschillende varianten de ronde: in de ene hieven Britse soldaten in navolging van hun Duitse tegenstanders kerstliederen aan. In de andere wisselden ze geschenken en lekkernijen uit. Ook zouden Britten en Duitsers op het bevroren niemandsland tussen beider loopgraven een voetbalwedstrijd hebben gespeeld die – ook toen al – door de laatsten werd gewonnen. Met 3-2, naar het schijnt.

Op sommige plaatsen aan het front werden de vijandelijkheden na een dag alweer hervat. Op andere plaatsen hield de ‘wilde vrede’, tot ongenoegen van de bevelhebbers aan beide zijden stand tot Nieuwjaarsdag. ‘Stille Nacht’, gecomponeerd in 1818, was de hymne van die dagen. Vanwege haar ‘taaloverstijgende betekenis’ werd ze in 2011 door Unesco tot ‘immaterieel erfgoed’ uitgeroepen.

Meerdere keren hebben autocratische leiders geprobeerd Kerstmis te verbieden, dan wel te verminken – steeds zonder het beoogde resultaat. In Engeland deed de puriteinse leider Oliver Cromwell het feest in de ban omdat het zou zijn ontaard in een zielloze schranspartij. Daarmee bereikte hij slechts dat de Engelsen Kerstmis in besloten kring met nog meer overgave vierden.

Stalin verbood Kerstmis

Stalin verbood Kerstmis, dat in Rusland volgens de Juliaanse kalender op 7 januari werd gevierd, maar heeft de bevolking nooit tot acceptatie kunnen bewegen van de winterrituelen die Kerstmis moesten vervangen: de nieuwjaarsboom met een rode ster op de plaats van de piek, en ‘grootvadertje vorst’ die de plaats moest innemen van de aloude Baboesjka (de gulle geefster van kerstcadeaus). In het Derde Rijk gaven de mensen maar mondjesmaat gehoor aan de instructie om sterren te vervangen door ijzeren kruisen.

Die weerstand kwam niet per se voort uit religiositeit. Voor christenen is Kerstmis tenslotte veel minder belangrijk dan Pasen, dat in het teken staat van de herrijzenis van Christus. Kerstmis is een van de vele feesten die de winterzonnewende markeren. In alle tijden en in alle culturen nodigde dit ijkpunt op de kalender uit tot bezinning en tot feesten. Het laatste aspect heeft echter altijd de neiging gehad het eerste te overstemmen. Dit jaar zal dat, in familiale beslotenheid, niet anders zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden