Grote woorden

Herstorven'. Deze sublieme kop prijkte onlangs in NRC Handelsblad boven een necrologie. De overledene was de Frans-Amerikaanse saxofonist Barney Wilen (59)....

JAN JOOST LINDNER

Loustal en Paringaux maakten een mooi semi-realistisch stripverhaal van zijn leven (Barney et la Note Bleue), waarin hij ongelukkig stierf. Toen Wilen in Frankrijk terugkeerde, las hij in een stripblad van zijn eigen dood. Hij protesteerde levendig, waarna de (ietwat slordige, doch gewiekste) stripmakers zeiden dat dit een mooie aanleiding was voor een come-back. Inderdaad.

Het heeft iets onrechtvaardigs dat bijna niemand zijn eigen necrologie kan lezen, temeer daar die meestal een stuk vriendelijker is dan wat de overledene in zijn leven naar zijn of haar hoofd kreeg. De Amerikaanse schrijver Mark Twain kon dat wel, doordat - evenals bij Wilen - per vergissing zijn dood was gemeld. Twain noemde dat bericht 'tamelijk overdreven'. Hetzelfde overkwam de Britse ex-premier Harold MacMillan, die prompt de kranten ging bellen. Daarbij vermeldde hij de grap van Twain. 'Wie is Mark Twain?', vroeg een dienstdoende Londense redacteur, hopelijk geen schrijver van necro's.

'Van de doden niets dan goed' is nog steeds een stelregel, zij het alleen voor pas overledenen. Voor de dood moeten de antipathieën, hoe hevig ook, even wijken of bemanteld worden. Overigens doorbrak Bob Dylan dat taboe (en tegelijk het verbod op het openlijk dood wensen van de medemens) in zijn gezongen aanklacht op de wapenhandelaars, Masters of War. 'Ik hoop dat je sterft en wel gauw. Ik zal je kist volgen in de bleke middag en kijken hoe die omlaag gaat en ik blijf bij je graf staan tot ik er zeker van ben dat je dood bent.'

Een apart genre is het verzonnen grafschrift, zelden vriendelijk. In de VS zijn enkele echte onaardige grafschriften ontdekt: 'Hier ligt Ezehial Dalhousie, 102 jaar. De Goeden Sterven Jong.' Een griezelige: 'Lord, She is Thin.' Waarbij de uitvaartonderneming een e-tje aan het slot was vergeten. ('Thine', ofwel 'de Uwe'.)

De Habsburgse keizer Jozef II wilde als grafschrift: 'Hier ligt Jozef, die in alles faalde wat hij ondernam.' Dat gold ook voor deze laatste onderneming en de historici hebben globaal ingestemd, ook wat betreft zijn muzikale pogingen. In een opzicht kreeg hij echter postuum gelijk, namelijk toen hij van een van Mozarts opera's zei: 'te veel noten'. Liefhebbers van de historisch zo onbetrouwbare film Amadeus kennen - en waarderen - hem als de keizer die zo op een witte muis lijkt.

De necrologie in de krant, ook wel 'obit' of 'afdouw' geheten, is een broedplaats van eufemismen en (nu eens aardig bedoelde) bijkleuringen. Ik heb er zelf vele tientallen geschreven, waarvan een flink deel nog ongepubliceerd (taaie rakkers). Toen ik in 1974 vast een obit van Drees sr schreef, zei een vriendelijke collega dat het voor mij jammer was dat dit verhaal zo lang zou blijven liggen. Veertien jaar.

Het heeft weinig zin om de zojuist overledenen nog eens met de drukpers onder te schoffelen, en dat is bovendien niet aardig. Onprettige trekjes en fikse mislukkingen moeten echter ook niet onder piëteit bedolven worden. De necrologie houde daar op, waar de geschiedvervalsing begint.

Zo kon ik destijds ('85) prettig gebruik maken van het feit dat Jan de Quay zelf vond dat hij niet voor premier deugde, en veel over zijn goedwillende naïveteit schrijven. Toch kreeg ik boze reacties van lieden die hem als een soort oorlogsmisdadiger zagen (Nederlandse Unie).

Over Marijnen, ook geen succespremier: 'Het politieke lot heeft hem soms te hardhandig getest, waardoor zijn reputatie meestal minder was dan hij verdiende.' Niet eenvoudig was ook de luide CDA-senator Ad Kaland: 'Meer doener en machtsmens dan staatkundig denker' en 'hoe omstreden ook, iedereen mocht hem wel'.

Een subtiel dilemma vormde Boer Koekoek, aan wie ik 'simpele originaliteit' en 'een vrolijk soort populariteit' toeschreef, naast enige politieke bedenkingen. Een lezer schreef woedend dat ik 'een fascist' (wat hij niet was) zou hebben geprezen.

Soms is het ook te mooi. Dat vond althans PvdA-kamerlid Bram Stemerdink (dagboek) van de vele necrologieën van Den Uyl: 'Joop is groot genoeg om een harde analyse te doorstaan.' Probleemloos was het alom geprezen PvdA-kamerlid Joop Voogd ('83): 'De politiek haalt zelden het goede in de mens naar voren, maar bij Voogd zat het goede al vooraan, en achteraan.'

Allerminst bij Pol Pot, de ex-baas van de Cambodjaanse Killing Fields. Eind vorige week verschenen kil-feitelijke necro's, terwijl zijn dood nog niet zeker was.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden