Grote verkiezingsdag is goed voor opkomst en partijkas

In België doen kiezers het met vier stembiljetten, in Zweden met drie. In 2003 moet ook de Nederlandse kiezer op één dag gaan stemmen voor de gemeenteraad en provinciale staten....

Van onze verslaggever Jan 't Hart

Het kabinet heeft besloten de verkiezingen voor provinciale staten en de gemeenteraad in 2003 op één dag te houden. De reacties daarop zijn overwegend positief, maar er zijn ook bedenkingen. De Belgen en de Zweden hebben die bezwaren allang laten varen. In België gingen de kiezers onlangs met vier stembiljetten het stemhokje in. De Zweden houden drie verkiezingen op een dag.

Leidraad voor het kabinet is de verwachting dat de opkomst door gecombineerde verkiezingen zal toenemen. Met 45,5 procent bereikten de opkomst van de statenverkiezingen in maart een historisch dieptepunt. Door een grote verkiezingsdag te organiseren zijn partijen eerder geneigd zich te profileren, omdat er meer op het spel staat, hoopt het kabinet.

Goede ervaringen zijn opgedaan in Zweden, blijkt uit een in 1997 gepubliceerd onderzoek van Tilburgse bestuurskundigen . In Zweden worden alle verkiezingen op één dag georganiseerd, ook die voor het parlement. Daar schoot bij de invoering van de landelijke verkiezingsdag het opkomstpercentage omhoog.

Provinciale staten en gemeenteraad lenen zich goed voor een gezamenlijke verkiezingsdag. Zij kunnen niet tussentijds worden ontbonden. Het is lastiger om bijvoorbeeld de Tweede Kamer tegelijk met de gemeenteraad te kiezen. Als het kabinet valt, worden er direct nieuwe verkiezingen gehouden. Moet de gemeenteraad dan ook worden ontbonden?

Hoogleraar staatsrecht D. Elzinga uit Groningen propageerde het idee van de grote verkiezingsdag al eind jaren tachtig. Premier Lubbers volgde hem, en ook burgemeester Patijn van Amsterdam, commissaris der koningin Hendrikx van Overijssel, zijn collega Staal uit Utrecht, de Brabantse gedeputeerde Van Geel en commissaris Alders uit Groningen.

Elzinga's standpunt is niet onbelangrijk. Hij is voorzitter van de staatscommissie Dualisme en lokale democratie. Die moet van het kabinet bekijken of in het lokale bestuur de gemeenteraad wat verder van het college van B en W kan komen te staan, zodat betere controle mogelijk is. Nu is de wethouder bijvoorbeeld nog lid van de raad. De commissie moet ook beoordelen of in zo'n bestel twee verkiezingen op één dag kunnen worden gehouden.

'Het valt me op dat de regering alvast zelf zaken aan het bedenken is, die in de opdracht van de commissie zitten', zegt prof. U. Rosenthal gebelgd. 'Dat is voor de commissie natuurlijk niet leuk.' Rosenthal is lid van het presidium van de commissie-Elzinga en hoogleraar bestuurskunde in Leiden.

Als de staatscommissie kiest voor een variant waarbij de gemeenteraad het college van B en W tussentijds naar huis kan sturen (net als de Tweede Kamer en kabinet), dan is het volgens Rosenthal niet mogelijk twee verkiezingen op een dag te houden.

De Amsterdamse hoogleraar bestuursrecht I. van der Vlies, ook lid van de commissie-Elzinga, denkt niet dat die variant het in de staatscommissie zal halen. Het tussentijds ontbinden van de gemeenteraad is 'een radicale vernieuwing' en 'die duurt lang', aldus Van der Vlies.

Twee of drie verkiezingen op een dag ziet Van der Vlies wel zitten. 'Het is efficiënter. Het betekent een waanzinnige ontlasting van het staatsapparaat. Met één verkiezingsdag hoeft politiek Den Haag maar één keer uit te rukken om campagne te voeren. Kunnen de politici de rest van de tijd gewoon regeren', aldus Van der Vlies.

'Maar ik kan me niet voorstellen dat het de opkomst verhoogt', zegt Van der Vlies. 'Eén verkiezingsdag verbetert de relatie tussen burger en politiek niet.'

Dat is precies het probleem voor de commissarissen der koningin Van Voorst tot Voorst (Limburg) en Van Kemenade (Noord-Holland). Zij denken dat Den Haag de verkiezingen volledig zal overschaduwen. Wel een hoge opkomst, maar geen regionale campagne. Oftewel: van de regen in de drup.

Elzinga noemde eerder nog een praktisch punt: de partijkas. Twee verkiezingen op één dag betekent één campagne financieren. Veel partijen kwamen dit jaar in geldnood door de vele verkiezingen vorig en dit jaar.

Een kabinetscrisis, met nieuwe verkiezingen als gevolg, zouden sommige partijen nauwelijks financieel hebben overleefd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden