Grote banken azen op arme nieuwe klant

Banken storten zich op de kleine lening voor arme ondernemers. Is dat geloofwaardig?..

‘Miljarden! Miljarden! Miljarden!’ Padmaja Reddy, directeur van Spandana, een van de grootste microkredietorganisaties in India, spiegelt haar toehoorders met een gulle lach een schitterend vooruitzicht voor. Ze voorspelt miljarden nieuwe klanten die miljarden nieuwe mogelijkheden krijgen. En miljarden euro’s winst kunnen opleveren.

Reddy spreekt op het congres A billion to gain - The Next Phase, dat de Nederlandse bank ING deze zomer organiseerde. In de zaal zit een gemêleerd gezelschap. Er zijn topbankiers als François Debiesse (directeur van de Franse bank BNP Paribas), Michel Tilmant (bestuursvoorzitter van ING) en zelfs Nout Wellink (president van De Nederlandsche Bank) zal later de zaal toespreken. De heren en een enkele dame van het grote geld zitten schouder aan schouder met vertegenwoordigers van ontwikkelingsorganisaties als Oxfam Novib en Cordaid en tientallen microkredietinstellingen uit binnen- en buitenland.

‘De grote vraag van dit congres’, zegt Reddy tegen de bankiers en hulpverleners, ‘is deze: kunnen wij een vruchtbaar huwelijk sluiten?’

Grote, internationale banken investeren steeds meer in ‘microfinancieringen’ voor arme mensen in ontwikkelingslanden. De kleine leningen aan kleine ondernemers zijn een van de grote succesnummers van ontwikkelingsorganisaties. Door arme ondernemers een relatief klein kapitaal voor hun bedrijf te verschaffen, werken ze zichzelf uit de armoede. De Nobelprijs voor de Vrede voor de geestelijk vader Muhammad Yunus in 2006 gaf extra glans aan de behaalde resultaten.

Tot voor kort werd de betrokkenheid van banken voornamelijk gevoed door het streven maatschappelijk verantwoord te ondernemen. Maar die fase van filantropie laten de banken achter zich. Ook zij zien dat arme mensen prima in staat zijn om leningen op tijd af te lossen. Sterker: bedien grote aantallen en je kunt zelfs geld aan ze verdienen. De grote bonus komt als ze later rijker zijn, want dan blijven ze waarschijnlijk bij jou bankieren. ‘Banking the unbanked’ noemen bankiers dat: wereldwijd leven miljarden mensen zonder bankrekening of verzekering. Wie als bankier een voet tussen de deur wil krijgen in ’s werelds grootste groeimarkten, begint bij microbankieren.

Van de twintig grootste banken is de helft actief in microfinanciering. Onder hen bevinden zich kolossen als Citigroup (’s werelds grootste bank), HSBC (Europa’s grootste bank) en de chique zakenbank Morgan Stanley. Ze willen geld lenen, maar ook andere producten als hypotheken, spaarrekeningen en levensverzekeringen verkopen.

Niet alleen banken, ook pensioen- en investeringsfondsen stappen in de gigantische markt voor microkredieten die naar schatting 30 tot 40 procent per jaar groeit (zie inzet).

Bankieren in ontwikkelingslanden is een markt vol valkuilen en voetangels. Westerse banken ontberen die kennis en zoeken daarom samenwerking met bestaande microfinancieringsinstellingen (mfi’s). ‘Dit is het huwelijk waar iedereen over spreekt’, zegt George Conrad, verbonden aan de Grameen Foundation, een stichting die microfinanciering wil verspreiden en gelieerd is aan de Grameen Bank van Nobelprijswinnaar Yunus. ‘De lokale mfi’s leveren de netwerken, kennis en kunde. De grote banken leveren kapitaal dat nodig is om aan meer mensen te kunnen lenen. Meer fondsen betekent lagere rentes omdat geld minder schaars is. Daarnaast ontstaat er concurrentie. Klanten hebben wat te kiezen en rente en andere kosten zullen dalen.’

De vercommercialisering van microkrediet is in potentie een positieve ontwikkeling, vindt Conrad. ‘Als microfinanciering naar een grote schaal wil groeien, zodat niet miljoenen maar miljarden mensen kunnen profiteren, kunnen we bijna niet om de grote banken heen.’

Maar de intensieve samenwerking roept ook vragen op. Geestelijk vader Yunus keert zich af van de trend. ‘Microkrediet gaat over het bestrijden van armoede’, zei hij in de New York Times. ‘Als je winst wilt maken, ga je hetzelfde denken als een geldwolf.’

De critici maken zich zorgen dat de principes van microfinanciering verwateren. Het succes waar de hulporganisaties op bogen, is niet gestoeld op domweg geld lenen, maar ook op begeleidende programma’s. De Grameen Bank van Yunus leent bijvoorbeeld alleen aan vrouwen die in groepjes over elkaars betalingsverplichtingen waken. De angst bestaat dat commerciële banken deze werkwijze over boord gooien.

Commerciële banken bestaan primair om winst te maken, niet om armoede te bestrijden. Gaan ze bijvoorbeeld leningen aansmeren waar mensen die van een paar dollar per dag leven helemaal niet op zitten te wachten? Of die ze helemaal niet kunnen betalen? Een commerciële bank zal het weinig uitmaken of het geleende geld besteed wordt aan een koelkast, tv of dat er een bedrijfje mee wordt begonnen. Mfi’s hebben geleerd dat vooral zakelijke investeringen tot economische ontwikkeling leiden. Consumptieve leningen leiden juist vaak tot betalingsproblemen.

Een andere zorg is dat grote banken liever grote leningen verschaffen. Daar valt meer geld mee te verdienen. De armste mensen vallen buiten de boot, vooral vrouwen. Uit omvangrijk internationaal onderzoek van Women’s World Banking, een grote overkoepelende organisatie, blijkt dat na vercommercialisering van mfi’s minder vrouwen geld kunnen lenen. En dat terwijl microkredieten bejubeld werden om hun emancipatoire werking.

Vaughn Richtor, een van de gasten op het ING-congres, luistert aandachtig naar de kritiek. Richtor leidt ING Vysya, de Indiase tak van ING. Zijn bank – een van de grootste in India – zoekt tussen de duizenden Indiase mfi’s partners om te bankieren voor de honderden miljoenen arme Indiërs. Richtor: ‘Wij zien als onze taak om onze diensten ook aan te bieden aan het grote deel van de Indiërs dat geen bankrekening of verzekeringen heeft. Dat willen we op een effectieve en kostenbewuste manier doen, bijvoorbeeld door met mfi’s te werken. Zij beschikken over kennis, ervaring en het netwerk om de nieuwe klanten te bereiken. Wij willen onze klanten op een verantwoorde en duurzame manier helpen. Daar is iedereen bij gebaat.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden