Grote, bange ogen

Is ze gek? Of speelt ze het? Je weet het bij de Zweedse kunstenares Anna Odell nooit zeker. Haar projecten zijn hoe dan ook controversieel. The Reunion is haar filmdebuut.

Het is onduidelijk of Anna Odell niet helemaal in orde is, of een spel speelt. In het Amsterdamse hotel, waar ze verblijft voor de promotie van haar debuutfilm The Reunion lijkt ze gedurende het hele interview nerveus en afgeleid. Bij voortduring zoekt ze de blik van haar puberzoon die tijdens het gesprek aanwezig is.


Misschien komt het door de vorige interviewer. Zijn laatste vraag, zegt Odell, was waarom ze zulke 'grote, gekke, bange' ogen had. 'Sinds ik voor mijn afstudeerproject voor de kunstacademie, in 2009, een psychose in scène zette, denken veel journalisten dat ik ziek ben. Ik heb vroeger echt psychische klachten gehad. Soms denk ik nog wel eens: ben ik een zieke vrouw die speelt dat ze gezond is, of een gezonde vrouw die speelt dat ze ziek is?'


Anna Odell (41) is beroemd in Zweden. Haar eindexamenproject Unknown Woman 2009-349701 haalde daar alle nieuwsrubrieken - niet in het minst vanwege de gedwongen opname in een psychiatrisch ziekenhuis die volgde op haar gespeelde psychose. Pas nadat ze met medicijnen was platgespoten en vastgebonden, vertelde ze de artsen dat haar actie onderdeel was van een kunstproject.


Er kwam een rechtszaak van en veel media-aandacht. Critici noemden Odell een narcist die met Unknown Woman vooral de schijnwerper op zichzelf zette. Anderen zagen er een aanklacht in tegen de misstanden in de psychiatrische zorg. Odell: 'Om dat laatste was het me te doen. Ik wilde weten wie de macht heeft: de arts, of de psychiatrische patiënt die geen medicijnen wil.'


Met The Reunion levert ze opnieuw een controversieel product af. Een speelfilm dit keer, door haarzelf geregisseerd. Waarin ze zelf de hoofdrol speelt: het personage Anna Odell, op de middelbare school jarenlang gepest.


Het idee ontstond toen een oud-klasgenoot van de middelbare school op Facebook het idee opperde een reünie van haar middelbare schoolklas te organiseren, twintig jaar na het eindexamen. 'Ik was nieuwsgierig wat er zou gebeuren als ik daarheen zou gaan en zou speechen over hoe ik me al die jaren heb gevoeld. Hoe het gepest worden me heeft beïnvloed. Ik had een videoinstallatie als Unknown Woman in mijn hoofd: documentaire beelden afgewisseld met fictie.'


Het liep anders. Tijdens het schrijven van de speech (Odell: 'Ik voelde me er heel ongemakkelijk bij, dacht: heb je dit nou nog niet achter je gelaten?') kreeg ze een mail van een oud-klasgenote: 'Wat jammer dat je de reünie hebt gemist, iedereen was er. Je zult het wel te druk hebben gehad met je werk.'


Onzin, zegt Odell. Ze was gewoon niet uitgenodigd. 'Natuurlijk was ik in het begin teleurgesteld. Niet eens omdat er in al die jaren dus niks was veranderd, maar omdat ik oprecht nieuwsgierig was hoe mijn klasgenoten op mijn speech zouden hebben gereageerd. Pas toen ik op het idee kwam er een film van te maken, was ik blij dat ik niet was uitgenodigd.'


In de speech die 'Anna' houdt in het eerste deel van The Reunion komen al haar klasgenoten langs: het alfamannetje dat de leiding neemt in de pesterijen, de lafaards, de mensen die je negeren. Wat is erger?


'De combinatie. Kijk, als pesten fysiek wordt, weet je zelf ook wel wie er fout is: de agressor. Maar word je genegeerd, door meerdere mensen, dan denk je: zij zullen wel gelijk hebben. Het zal wel mijn schuld zijn.'


Heb je enig idee waarom je werd gepest?


'Ik had de pech dat er veel meisjes in mijn klas zaten, en die meisjes wilden niets liever dan zo snel mogelijk volwassen zijn. Ik niet, ik hield erg van spelen en van dingen maken. Ik was bang voor volwassen worden, ik dacht: dan is het gedaan met spelen. En spelen was voor mij leven.'


Anna zegt op een gegeven moment: 'Net als jullie wilde ik ook niets liever dan Anna Odell vermijden.' Leg dat eens uit.


'Als je lange tijd wordt gepest, verander je in een ander persoon. Je wordt onzeker, verliest je eigen wil, je eigen identiteit. Je wil bij de groep horen, hebt geen idee hoe je aansluiting kunt vinden, gaat gek doen. Op een gegeven moment zag ik mezelf door de ogen van de pesters. Ik haatte mezelf zoals zij mij haatten.'


Er worden in The Reunion veel vragen gesteld. Over hiërarchie in een klas, wie de pester wordt, wie de underdog. Of je die rollen krijgt bij toeval. Ben je door het maken van de film wijzer geworden?


'Nou, dat is een beetje het verwarrende van dit project: het oorspronkelijke plan was, om mijn oud-klasgenoten naar die in scène gezette speech te laten kijken, en dan het gesprek met ze aan te gaan. Ik heb ze allemaal uitgenodigd, maar het is niet gelukt. Ze belden niet terug, of zeiden dat ze het niet zagen zitten. En dat verbaasde me. Tijdens de research had ik namelijk pesters en slachtoffers gesproken en de pesters zeiden allemaal dat ze het heel erg fijn zouden hebben gevonden als hun slachtoffer contact met hen had opgenomen. Omdat ze zich altijd schuldig waren blijven voelen.'


En waarom was dat dan bij jou niet het geval?


'Het zou best kunnen dat ze het niet aandurfden, omdat mijn vorige project zo veel ophef heeft veroorzaakt. Of omdat ik een beroemde kunstenaar ben geworden. Als er één wetmatigheid is, dan is het wel dat een groep geen verandering wil in de hiërarchie.'


Hebben je klasgenoten de film uiteindelijk wel gezien?


'Ik heb vier reacties gekregen. De interessantste was van Christopher. Het karakter dat naar hem is gemodelleerd, zegt aan het eind van de film dat hij zich niet kan vinden in het beeld dat van hem wordt geschetst. Hij zag zichzelf niet als pester, maar juist als iemand die met respect voor anderen is opgevoed. De echte Christopher mailde me nadat hij de film met zijn vrouw had gezien. Hij feliciteerde me en schreef: het was precies zoals je hebt geschetst.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden