Grootste westerse aanval in Syrië heeft beperkte agenda: 'Een eenmalig schot'

Westerse bombardementen zijn vergelding voor chloorgasaanval

De aanval van de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Frankrijk op regeringsdoelen in Syrië was het grootste westerse bombardement sinds het begin van de burgeroorlog. En toch viel het mee: voor Koude Oorlogsscenario's lijkt niet te hoeven worden gevreesd.

Amerikaanse raketten doorkruisen het luchtruim boven de Syrische hoofdstad Damascus, om in te slaan op een centrum dat onderzoek doet naar chemische wapens. Foto AP

In Damascus, na zeven jaar oorlog gewend aan bombardementen, hoorden de inwoners het verschil. Dit waren geen mortieren van de rebellen en ook geen vatbommen van het regeringsleger. In de vroege uren van zaterdagmorgen werd de Syrische hoofdstad wakker geschud door een geheel nieuw geluid in deze oorlog: westerse raketten.

‘Klinkt als WW 3 hier’, twitterde Danny Makki, een lokale journalist, die wakker werd van de luchtaanvallen, uitgevoerd door de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en de vroegere koloniale machthebber in Syrië: Frankrijk. Met meer dan honderd afgevuurde raketten was het het grootste westerse bombardement op regeringsdoelen in Syrië sinds het begin van de oorlog in 2011.

De opmaat ernaar was spannend. Vanaf het moment dat de Amerikaanse president Trump woensdag op Twitter aankondigde dat raketten, ‘mooi en nieuw en ‘slim’’, onderweg waren naar Syrië, sluimerde boven de Arabische woestijn een confrontatie tussen Amerika en Rusland, een bondgenoot van het regime van de Syrische president Bashar al Assad.

De Amerikaanse minister van Defensie James Mattis tijdens de persconferentie volgend op de aanvallen in Syrië. Foto AP

Maar toen Trump zichzelf zaterdag, alweer op Twitter, feliciteerde met een ‘perfect uitgevoerde aanval’, kon de wereld opgelucht ademhalen: het viel mee. Dit was een ingehouden strafexpeditie, niet meer dan dat. Zeker geen Koude Oorlogsscenario. ‘Het gaat niet over interveniëren in een burgeroorlog’, benadrukte de Britse premier Theresa May, blijkbaar in een poging om Rusland te sussen.

De doelen van de aanval waren beperkt: slechts drie installaties die betrokken lijken bij de productie van chemische wapens. Het gaat om een onderzoeksinstituut in Barzeh, bij Damascus, en twee complexen bij de stad Homs.

‘Een eenmalig schot’, zei de Amerikaanse minister van Defensie James Mattis, ‘bedoeld om een duidelijke boodschap af te geven.’ Welke boodschap? Dat Assad zijn gang mag gaan zolang hij met conventionele wapens zijn eigen burgers doodt honderdduizenden in de afgelopen jaren. Maar dat Amerika en zijn bondgenoten een streep trekken bij de inzet van chemische wapens tientallen doden een week geleden.

President Assad liep zaterdagmorgen gewoon naar zijn kantoor. Foto AFP

De aanval is symbolisch. Het is onzeker of de drie getroffen locaties nog een rol spelen in het chemische wapenprogramma van Assad, of dat ze allang waren verlaten. Ronduit twijfelachtig is of Assad hiermee beroofd is van zijn capaciteit om chemische wapens te gebruiken. Aan Trump zijn zulke details niet besteed. ‘Missie geslaagd’, twitterde hij.

Dit was niet de eerste keer dat de Verenigde Staten een rode lijn proberen te trekken bij de inzet van chemische wapens in Syrië. Een jaar geleden, in april 2017, deelde Trump voor het eerst een tik uit: met een vernietigend bombardement op de Syrische luchtmachtbasis Shayrat. Dat gebeurde nadat Assad vrijwel zeker het zeer giftige saringas had gebruikt in de rebellenstad Khan Sheikhoun: ruim zeventig doden.

In Khan Sheikhoun in 2017 was het allemaal rechtlijniger dan nu: saringas is een verboden chemisch wapen, het bewijs leek overtuigend, de link naar Assad zeker, het doel van de vergeldingsactie duidelijk. Bij de strafexpeditie van zaterdag ligt dit op alle punten ingewikkelder.

Dit westerse bombardement is een reactie op een vermoedelijke aanval met chloorgas in de Syrische stad Douma zaterdag een week geleden. Daar vonden die dag hevige gevechten plaats tussen het Syrische leger en rebellen. Ergens tussen zeven en acht uur ’s avonds, na een bombardement op een flatgebouw, dreigden honderden mensen te stikken, aldus de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), die zich baseert op bronnen ter plaatse. Tientallen slachtoffers zouden zijn overleden door chloorgas.

Chloor is als zodanig geen verboden chemisch wapen. Wel verboden is het gebruik van chloorgas in bommen. Desondanks zijn aanvallen met chloorgas in Syrië al jaren schering en inslag. Dat leidt zelden tot meer dan internationaal schouderophalen. Wat de aanval in Douma anders maakt, is het hoge aantal doden. Meestal leidt chloorgas alleen tot een handvol gewonden.

Een reddingswerker draagt een kind dat het slachtoffer zou zijn van de chloorgasaanval op de stad Douma. Foto AP

Lastig is dat vrijwel al het bewijs afkomstig is uit het rebellenkamp, waaronder foto’s van slachtoffers die naar adem happen. Frankrijk gaf dit weekeinde een inlichtingenanalyse vrij waarin staat dat de rebellen onvoldoende middelen hebben op om grote schaal beelden van een chloorgasaanval te ensceneren een alternatief scenario dat Rusland aanhangt. Daarnaast stellen de Fransen dat de rebellen in Douma zelf geen chloorgas hadden. Daarmee wijst alles op Assad.

Het lijkt overtuigend. Maar Trump heeft niet gewacht op onafhankelijk onderzoek door de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW). Juist zaterdag, de dag van de westerse aanval, zouden de OPCW-onderzoekers bewijs gaan verzamelen in Douma. Om deze reden heeft Nederland moeite om de vergeldingsaanval te steunen: onafhankelijk bewijs ontbreekt dat het ‘alweer Assad’ is, aldus minister van Buitenlandse Zaken Stef Blok in het tv-programma WNL op Zondag.

Het Assad-regime toont zich niet onder de indruk van de boodschap uit het Westen. De autoriteiten verspreidden een filmpje, al dan niet in scène gezet, waarop president Assad na de aanval onaangedaan zijn kantoor binnenloopt, klaar voor de nieuwe werkdag. Westerse raketten op Damascus? Volgens het Syrische staatspersbureau Sana zijn ze door de oorlogsgeharde bevolking onthaald als ‘vuurwerk’.

Dansen en zingen bij verplichte demonstratie in Damascus: 'Wij zijn jouw man Bashar!'

De zon was nauwelijks op boven Damascus of de demonstranten verzamelden zich op straat, om te protesteren tegen de raketaanvallen uit Amerika. Veel jonge mannen, maar ook vrouwen en zelfs kinderen, waaronder een klein meisje gekleed in een allerschattigst vlekkenpakje van het Syrisch Arabische Leger.

Zo gaat dat namelijk in het Syrië van Assad: op gezette en van hogerhand bepaalde tijden wordt er gedemonstreerd. Niet tegen, maar voor president Assad wel te verstaan. Hoewel deelname meestal niet uitdrukkelijk verplicht wordt, is het beter voor je eigen welzijn en dat van je familie om niet verstek te laten gaan.

Als je geluk hebt, is de demonstratie op een werkdag en krijgt de opgetrommelde bevolking er een dagje vrij voor. Maar zaterdag is het ook in Syrië weekeinde, dus deze demonstranten op het Omawayeen plein staan hier voor dag en dauw op hun vrije ochtend.

Demonstranten staan op hun vrije zaterdagochtend te dansen voor Assad. Foto Reuters

Waarop dansen ze zo vrolijk? Natuurlijk, dit is het lijflied van aanhangers van Assad, de meezinger ‘God, Syrië en Bashar’ van Rami Kazour. Overal te horen in Damascus: tijdens demonstraties, maar ook in checkpointkantoortjes, op de radio in dienstauto’s van de vele geheime diensten en op de telefoons van hun medewerkers.

Het lied, in de beste traditie van Arabische dictaturen, stelt ‘Bashar’ (al Assad) op een lijn met God. In de Arabische wereld is dat heel normaal: ook in Libië onder Muammar Khaddafi scandeerden ze ‘Muammar, Allah, Libya ou bass’ (‘Muammar, God, Libië en alleen dat’). Behalve Bashar wordt zijn vrouw Asma bewierookt, het Syrische leger, hun strijd tegen de koloniale Fransen en het seculiere karakter van Syrië, waar ‘de kerk en de moskee’ naast elkaar staan.

Steeds afgesloten met dat refrein waarvan demonstranten zelfs om zes uur ’s ochtends met hun voeten van de vloer gaan: ‘Wij zijn jouw man Bashar!’

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.