Analyse

Grootste probleem van CDA lijkt niet Omtzigt, maar partijtop zelf

Een rommelige leiderschapswissel, een verkiezingsnederlaag, het explosieve vertrek van het populaire Kamerlid Pieter Omtzigt en nu de suggestie dat hij ‘medische hulp’ behoeft. De rust wil maar niet terugkeren in de ooit zo stabiele bestuurderspartij. Kan dit CDA nog in een nieuw kabinet stappen?

Wopke Hoekstra tijdens partijcongres van het CDA in januari, als aftrap van de verkiezingscampagne.  Beeld ANP
Wopke Hoekstra tijdens partijcongres van het CDA in januari, als aftrap van de verkiezingscampagne.Beeld ANP

De meest recente uitglijder van het CDA werd dinsdagavond gemaakt door partijleider Wopke Hoekstra, partijvoorzitter Marnix van Rij en demissionair minister Ank Bijleveld. Het trio deelde in een digitale bijeenkomst met minstens 350 partijleden persoonlijke informatie over het ziek gemelde Kamerlid Pieter Omtzigt, tekenden journalisten van NRC, ANP en Nederlands Dagblad op uit de besloten Zoomsessie.

Tijdens de online ledenvergadering benadrukte de partijtop vooral dat zij er ‘tientallen uren’ in hadden gestoken om Omtzigt binnenboord te houden. Maar Hoekstra, Van Rij en Bijleveld ondernamen geen poging om een inhoudelijk debat met leden te voeren over de oorzaken van de problemen die Omtzigt heeft opgesomd in zijn vorige week gelekte notitie.

Bijleveld probeerde wel de kritiek in de notitie te bagatelliseren, door op te merken dat het 76 pagina’s tellende document ook wat zegt over de ‘gemoedstoestand’ van Omtzigt. Van Rij deed een poging om het straatje van de partijtop schoon te vegen, door het ook niet over de inhoudelijke kritiek te hebben en de leden erop te wijzen dat het lek vanuit de omgeving van Omtzigt zou zijn gekomen. Partijleider Hoekstra klapte uit de school door de leden te vertellen dat Omtzigt ‘medische hulp’ zou zoeken.

Dat journalisten eenvoudig toegang verkregen tot de digitale vergadering mag geen verrassing heten. Dat het CDA moeite heeft met digitalisering, bleek al toen de lijsttrekkersverkiezing vorig jaar over moest na een ethische hack. Tot overmaat van ramp werd ook het digitaal congres in januari afgebroken na een falend stemsysteem. ‘Het gaat bij het congres helaas opnieuw helemaal mis met de techniek’, aldus Omtzigt in zijn notitie. ‘En het CDA staat wederom voor aap, zoals voorspeld.’

Stuurloze partij

Maandenlang werd Omtzigt op het Binnenhof gezien als de kwelgeest die het CDA verlamde. Maar inmiddels lijkt het er steeds meer op dat niet Omtzigt het grootste probleem is van de partijtop, maar dat zijzelf dat is. Na het vertrek van Sybrand Buma dobberde de partij maanden zonder leider richting de verkiezingen. Sinds de desastreus verlopen samenwerking met de PVV, verkeert de eens zo brede volkspartij in een ideologische spagaat. De ene kant wil een conservatief-rechtse koers varen, terwijl een ander deel hamert op het christelijk-sociale gedachtegoed.

Het lukt de partijtop al heel lang niet om de partij in rustiger vaarwater te krijgen en een aansprekend verhaal voor kiezers te formuleren. Zo’n tien jaar geleden was het CDA nog de grootste partij van Nederland (41 zetels van 2006-2010), maar daar is in de recente peilingen nog maar eenvijfde van over.

Alleen al het afgelopen jaar werd het CDA geconfronteerd met een leiderschapscrisis, een mislukte campagne, een verwoestend verkiezingsresultaat, een schimmige mondkapjesdeal van CDA-prominent Sywert van Lienden, een Kamerlid voor wie een ‘functie elders’ werd gezocht, eigen bewindspersonen die datzelfde kritische Kamerlid wilde ‘sensibiliseren’, de ziekmelding van die populaire Omtzigt, zijn definitieve breuk met de partij en een uitgelekt rapport waarin wordt gesuggereerd dat sponsoren invloed kunnen kopen op de koers.

Volgens Omtzigt kampt het CDA al jaren met grote problemen die ondanks vele waarschuwingen maar blijven ‘doorwoekeren’. In zijn notitie hekelt hij onder meer de ideeënarmoede bij de partijtop en een ‘gebrek aan inhoudelijk debat en concretisering van de beginselen van het CDA’. Hij haalt eerdere interne rapporten aan, waarin eveneens geconstateerd is dat het bij het CDA ontbreekt aan ‘diepgang’.

Twijfel over regeringsdeelname

Er staat veel op het spel wil het CDA als bestuurderspartij nog overleven. ‘De partij loopt het risico haar bestaansrecht te verliezen. Veel tijd is er niet, want of het te vormen kabinet vier jaar blijft zitten is zeer de vraag’, voorspelt Omtzigt in zijn notitie. In sommige peilingen staat de oude machtspartij inmiddels op nog maar 8 zetels, niet veel meer dan nieuwkomers Volt en JA21.

Ondertussen maakt de crisis bij het CDA de toch al haperende kabinetsformatie zo mogelijk nog complexer. Met het vertrek van Omtzigt onderhandelt de partij met eigenlijk nog maar 14 zetels over kabinetsdeelname. Daarmee vallen Hoekstra’s alternatieven JA21 en Volt af in de formatiepuzzel. Een doorstart van de zittende coalitie VVD, CDA, D66 en ChristenUnie of een coalitie met VVD, D66, CDA, PvdA en GroenLinks lijken de enig overgebleven smaken.

Maar de laatste week valt op dat er op het Binnenhof steeds vaker wordt gefluisterd dat een kabinetsvariant zonder het CDA niet vergeten moet worden. Onder andere bij D66 wordt gesuggereerd om het instabiele CDA te passeren voor regeringsdeelname. De christendemocraten zouden ingeruild kunnen worden voor de ChristenUnie. Een prominente D66 ‘er: ‘Waarom niet?’

Boze en teleurgestelde CDA’ers vergaarden na het vertrek van Omtzigt voldoende steun voor een congres over de toekomst van de partij. Dinsdag maakte de partijtop bekend dat die pas eind september kan plaatsvinden. Met het voorlopig negeren van de kritiek van Omtzigt, hoopt de partijtop dat de crisis in het CDA de formatie niet zal dwarsbomen. Hoewel het geduld bij sommige formerende partijen op raakt, krijgt het CDA nog de tijd om de rust in de partij terug te brengen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden