'Grootste opgave was om überhaupt kiezers naar de stembus te krijgen'

'Ik hoop natuurlijk dat Hofer het wordt. Maar ik kan ook wel leven met Van der Bellen hoor, die is ook niet slecht'. De 46-jarige Reinhard Greiter, vleeshouwer van beroep en trouw aanhanger van de uiterst rechtse FPÖ, staat goedmoedig een sigaretje te roken, op zijn hockeyschaatsen. Het is zondagmiddag, enkele uren voordat de winst van Groene-politicus Alexander van der Bellen bekend wordt.

Blijdschap na de winst van Groene-politicus Alexander van der Bellen. Beeld afp

Greiters twaalfjarige dochter heeft hem meegelokt naar het ijsbaantje bij de kerstmarkt in het centrum van Wenen. Gevolg: hij is te laat terug in zijn buitenwijk om op Hofer te kunnen stemmen. 'Ik stem al twintig jaar op de FPÖ', zegt hij met enige trots. Maar dit keer was hij, 'eerlijk gezegd', niet gemotiveerd: 'Ik kreeg de indruk dat het Hofer maar niet lukte om de aanhang nog een keer in beweging te krijgen.' Dus voorspelt hij, enkele uren later blijkt juist, de winst van Van der Bellen.

'Ik hoop vooral dat hij gaat luisteren naar de zorgen van gewone Oostenrijkers', zegt Greiter. Welke dat zijn? 'De buitenlanders natuurlijk. Niet de goeie, wij zijn geen racisten. Maar het gaat ons om de criminelen, de mensen die zich niet willen aanpassen, niet integreren. Die moeten naar hun land worden teruggestuurd.' Met Van der Bellen als president gaat dat zeker niet gebeuren, weet hij. Of dat met Hofer anders zou zijn geweest, betwijfelt hij: 'U moet begrijpen dat een president in Oostenrijk maar weinig macht heeft, het draait bij ons om de kanselier'.

Die constatering van presidentiële onmacht valt vaker te noteren uit de mond van Oostenrijkers, wandelend over de kerstmarkt tussen het statige Hofburgtheater en het reusachtige Rathaus - de aanhangers van Van der Bellen zeggen het evenzeer. De rest van de wereld mag zich druk maken om de Oostenrijkse presidentverkiezingen vanwege de mogelijkheid dat voor het eerst in Europa een rechtse populist staatshoofd wordt, zelf reageren ze onderkoeld. Ze zijn hier om te schaatsen of voor hun kerstinkopen. Onder de koude, strak blauwe lucht ziet de kerstmarkt eruit als een Oostenrijkse idylle, compleet met Glühwein en Bratkartoffeln. Maar het is een mengelmoes van Tsjechische, Poolse, Aziatische en West-Europese toeristen die hier domineert - Oostenrijkers zijn in de minderheid.

De 38-jarige Kristian, een ambtenaar met een scherp gezicht en kort haar die hier met zijn blonde vriendin rondloopt, kan er niet mee zitten, integendeel: 'Oostenrijk moet zich juist openstellen voor de rest van de wereld'. Daarom is hij een uitgesproken tegenstander van Hofer, die hij 'gevaarlijk' vindt: 'Hij wil de tegenstellingen tussen burgers alleen maar vergroten en Oostenrijk voor de wereld afsluiten.' Normaal stemt hij op een christelijk-sociale middenpartij, vandaag is het de veel linksere Groene-politicus Van der Bellen. En wat als Hofer het wordt? 'Ach, een concreet gevaar zie ik niet. Daarvoor is een president niet machtig genoeg.'

De meeste bezoekers van de kerstmarkt willen op deze vrije zondagmiddag helemaal niet over politiek worden lastig gevallen - ze wandelen zwijgend of 'nee, nee, nee' roepend door. Die reacties passen bij de diepe vermoeidheid die hoogleraar politicologie Anton Pelinka, zelf een energieke zeventiger, bij zijn landgenoten bespeurt: 'De grootste opgave voor beide partijen was om überhaupt nog kiezers naar de stembus te krijgen. U moet begrijpen dat de bevolking na maar liefst elf maanden campagne vooral heel erg moe is van deze verkiezingen.'

In de aanloop naar de verkiezingsdag werd veel gespeculeerd over een 'Trump-effect' ten gunste van rechtse populisten in Europa, met Hofer als eerste mogelijke begunstigde. Dat het er niet van is gekomen, verbaast Pelinka helemaal niet. 'Dat Amerikanen voor Trump hebben gekozen, verandert natuurlijk niets aan het gevoel van vermoeidheid. Door hem gaan er heus niet opeens meer Oostenrijkers naar de stembus.' Bovendien is de politieke verwantschap tussen de Amerikaan Trump en rechtse populisten in Oostenrijk allerminst vanzelfsprekend, legt hij uit. Hofer heeft wel geprobeerd munt uit Trumps overwinning te slaan ('overal waar het establishment niet naar het volk luistert, zie je het verliezen', zei hij in een tv-debat), maar dat was nog niet zo eenvoudig: 'Traditioneel stelt de FPÖ zich anti-Amerikaans op. De partij kijkt eerder naar Poetin, naar Rusland. Iemand als Trump wordt door hen als een echte Amerikaan gezien. En dat is niet positief.'

Op het kantoor van regeringspartij SPÖ, op een steenworp van de kerstmarkt, overheerst al voor de eerste exitpoll het optimisme. 'Wij krijgen hele goede voortekenen van het platteland', jubelt de perschef van de sociaal-democraten, de 44-jarige Hannes Uhl. Voor zijn partij is de uitslag van levensbelang.

De SPÖ levert nu nog de kanselier, de 50-jarige Christian Kern. Die is pas een half jaar in functie en krijgt nu meer tijd om zich te bewijzen - dat is ook hard nodig want in de peilingen staat de SPÖ er slecht voor. Zou Hofer hebben gewonnen dan zouden vervroegde verkiezingen in beeld zijn gekomen (een president kan die uitschrijven). Alle speculaties daarover kunnen de prullenbak in. Dankzij de overwinning van Van der Bellen vinden de volgende verkiezingen niet eerder dan in 2018 plaats.

Ook kan er een streep door alle speculaties over een mogelijk 'Oxit'-referendum - het voorleggen van de vraag aan de bevolking of een EU-lidmaatschap al dan niet een goed idee is. Hofer flirtte met die gedachte, Van der Bellen piekert er niet over en is een Europeaan in hart en nieren. Ook hierover toont SPÖ'er Uhl zich opgelucht: 'Een president is in Oostenrijk iemand die altijd boven de partijen hoort te staan. Met Hofer waren we daar niet zeker van. Met Van der Bellen weten we dat we geen zorgen hoeven hebben over mogelijke partijpolitieke motieven van de president.'

Ook persoonlijk is hij blij dat nieuwe verkiezingen volgend jaar van de baan zijn: 'Dat zeg ik niet alleen als partijman, maar ook als burger. Deze verkiezingen waren een nachtmerrie die maar niet op leek te houden. De bevolking heeft nu wel even rust verdiend.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden