Grootmacht China laat zich niet meer indammen

Het China van Xi en het Amerika van Obama doen denken aan Athene en Sparta. Hun rivaliteit ontaardde in een lange, bloedige, wederzijds vernietigende oorlog.

President Barack Obama van de Verenigde Staten en president Xi Jinping van China. Beeld getty

In oktober voer een Amerikaanse torpedojager vlak langs een door China opgespoten eilandje in de Zuid-Chinese Zee. Een routineactie, zeiden de Amerikanen, want overal ter wereld verdedigen we de vrijheid van zeevaart, en kunstmatige eilanden hebben geen territoriale wateren. Routine? De opperbevelhebber van de Chinese marine noemde het binnenvaren van de twaalfmijlszone een provocatie die tot oorlog kan leiden. Vanaf een ander splinternieuw zandplaatje stegen Chinese gevechtsvliegtuigen op.

Die waarschuwing kwam niet over: vanaf een Amerikaans vliegdekschip in de Zuid-Chinese Zee werd China streng toegesproken door de chef van het Pentagon, waarna Washington nieuwe marinepatrouilles aankondigde. Beide partijen versterken hun bondgenootschappen en beschuldigen elkaar van militarisering van het conflict. Nerveuze commentatoren zien dit machtsspel al uitlopen op oorlog. Zover hoeft het niet te komen. Maar wat wel steeds meer in zicht komt, is de Valstrik van Thucydides.

Ruim 24 eeuwen na zijn dood is de Griekse geschiedschrijver Thucydides weer volop actueel. Zijn analyse over de oorzaak van de Peloponnesische Oorlog (431-404 v. Chr.) tussen Athene en Sparta is herontdekt door de Amerikaanse politieke wetenschapper Graham Allison. Thucydides zag die oorzaak in de uit de hand gelopen rivaliteit tussen Griekenlands machtigste stadsstaten: 'De groeiende macht van Athene en de angst die dat Sparta inboezemde maakten een oorlog onvermijdelijk.' Hun vijandschap deelde de Griekse wereld in twee blokken. De oorlog eindigde voor beide partijen rampzalig. Sparta noch Athene is hem ooit te boven gekomen.

Artikel gaat verder na kaart.

Spanningen

Amerikaanse gevechtsvliegtuigen bij Chinese eilanden
Twee Amerikaanse bommenwerpers zijn begin november langs door China aangelegde eilanden in de Zuid-Chinese Zee gevlogen.

Nieuwe patrouilles VS bij 'Chinese' eilanden
De Amerikaanse marine is van plan om ieder kwartaal twee patrouilles uit te voeren bij de omstreden kunstmatige Spratly-eilanden in de Zuid-Chinese Zee. Dat maakte een Amerikaanse defensiefunctionaris begin november bekend

Tanende machten

Allison ziet in Thucydides' analyse een paradigma van wat er kan gebeuren als een heersende grootmacht zich door een opkomende macht bedreigd voelt. Wat ze ook doen of juist niet doen, hoe ze ook op elkaar reageren, de valstrik van een oorlog is steeds dichtbij. De kans dat de rivalen daarin trappen, is historisch heel groot: sinds de 16de eeuw heeft dit soort conflicten zich volgens Allison zestien keer voorgedaan; twaalf keer is het tot oorlog gekomen. Voor Napoleon bijvoorbeeld lag de strik in Waterloo, de geboorteplaats van het Britse imperium. De opkomst van Duitsland in de 19de eeuw leidde eerst tot de Frans-Duitse Oorlog en daarna tot de Eerste Wereldoorlog. Aan het eind van de 19de en het begin van de 20ste eeuw versloeg het snel opgekomen Japan de tanende machten China en Rusland en werd daardoor de grootmacht van Oost-Azië.

De huidige wereldmacht is Amerika, en China is de uitdager. Hangt er ook deze keer oorlog in de lucht? In veel opzichten zijn de twee landen elkaars tegenpolen en wat ze gemeen hebben, is vooral een diep wederzijds wantrouwen.

In China is het anti-Amerikanisme ongeveer staatsgodsdienst en een bron van legitimatie van de communistische partij. Op school krijgen de Chinese kinderen erin gehamerd dat Amerika naast Japan de grote vijand is.

Het idee dat het dictatoriale Chinese regime eigenlijk geen bestaansrecht heeft, zit bij de Amerikanen heel diep, net als het geloof dat God zelf hun land heeft gezalfd tot wereldleider. Tegelijk zijn ze doodsbang door China te worden overvleugeld. De Chinezen achten die angst wel gefundeerd, want zij zijn ervan overtuigd dat Amerika sinds de kredietcrisis van 2008 als supermacht onverbiddelijk op zijn retour is.

Atoombom

Kun je het antieke Athene en Sparta wel in één adem noemen met het moderne Amerika en China? Natuurlijk, de verschillen zijn macroscopisch. Tussen de twee wereldmachten van nu ligt 'swerelds grootste oceaan, terwijl het van Sparta naar Athene een paar dagen marcheren is. Bij elkaar opgeteld zijn er 1,7miljard Chinezen en Amerikanen, tegen destijds 240duizend Atheners en Spartanen. De twee Oudgriekse steden leefden economisch langs elkaar heen, de economieën van China en Amerika zijn innig vervlochten. Athene had niet voor 1.240miljard dollar aan Spartaanse schuldpapieren, in Sparta studeerden niet 275duizend Atheense studenten, en ze hadden toen ook geen internet, geen cyberterrorisme en geen atoombom.

Toch is de vergelijking zinnig. Als een heersende grootmacht en een opkomende macht op gespannen voet komen te staan, vallen de variabelen in het niet bij de emotionele oerkrachten die vrijkomen. En die krachten zijn dezelfde gebleven. Gekwetst zelfrespect, achterdocht en angst bij de status-quo-macht. Ambitie en zelfvertrouwen bij de steeds machtiger wordende nieuwkomer. Bij beide een politiek machismo dat concessies onmogelijk maakt omdat de achterban die als een teken van zwakte zou zien. In die sfeer van opgeklopte nationalistische emoties krijgt de ratio het zwaar te verduren en kunnen rivaliteit en concurrentie gemakkelijk escaleren tot een confrontatie en ten slotte tot oorlog.

De Chinese leider Xi Jinping is zich daarvan goed bewust. Thucydides' valstrik bestaat niet, zei hij bij zijn bezoek aan Amerika in september, 'maar als belangrijke landen keer op keer strategische misrekeningen maken, dan kunnen ze voor zichzelf zo'n valstrik zetten'. Vertaald: als Amerika en China niet uitkijken, kan er een oorlog tussen hen uitbreken. Historische precedenten zijn er genoeg. De laatste vijf eeuwen is slechts in vier van de zestien gevallen van verschuivend machtsevenwicht een oorlog uitgebleven: de overgang van de wereldhegemonie van Engeland op Amerika verliep vreedzaam, en de grote krachtmetingen na de Tweede Wereldoorlog werden evenmin op het slagveld beslist. Dat waren volgens Allison de gewapende vrede tussen de Sovjet-Unie en Japan, de Koude Oorlog en de Duits-Franse rivaliteit om de hegemonie in Europa. Gaat de mensheid dan toch vooruit?

Dat China en Amerika in Thucydides' valstrik zullen lopen, is dus geen historische wet van Meden en Perzen. Het is zelfs niet geheel zeker of China's opkomst verder zal doorzetten. De economische groei neemt immers flink af, de overgang naar een nieuw groeimodel wil nog altijd niet lukken en China's nieuwe rijken lijken weinig vertrouwen te hebben in de toekomst: de meesten zijn naar een westers land verhuisd of zijn dat van plan, en het kapitaal vlucht met grote snelheid China uit.

Maar sinds de dood van Mao in 1976 is in het Westen de ondergang van de communistische partij al zo vaak voorspeld; steeds opnieuw hebben de voorspellers de overlevingskunst van de partij onderschat. Als de partij één ambitie heeft, dan is het om het herrezen Rijk van het Midden weer tot wereldmacht te maken, zoals het dat gedurende negentien van de laatste twintig eeuwen geweest is. De wereld moet China weer respecteren en beseffen dat de Eeuw der Vernedering definitief voorbij is. Nooit meer zullen de westerse machten of Japan ons krenken, zeggen de Chinezen. Onze terugkeer naar de status van supermacht is slechts het herstel van historisch onrecht.

De regels dicteren

Die renaissance, daar gaat het om in de 'Chinese Droom' van Xi Jinping. Ze zou de communistische partij voor altijd legitimiteit geven. Xi's bezoek aan Engeland in oktober is voor hem dan ook een droomreis geweest. David Cameron, premier van het land dat met de Eerste Opiumoorlog de Eeuw der Vernedering inluidde, kroop door het stof om zijn gastheer te behagen. In ruil voor diens 'visionaire' keus om China's 'beste vriend' te worden kwam Xi met miljarden over de brug. Voor Londens beste vriend tot dan toe, Amerika, is Cameron een pion van China geworden.

China's plaats is volgens Washington binnen het bestaande internationale systeem. Het systeem dus dat door Amerika is gecreëerd en door Amerika wordt geleid. De Volksrepubliek heeft enorm van dat stelsel geprofiteerd, maar inmiddels is ze zo rijk en machtig geworden dat ze zelf de regels wil dicteren. Terwijl Peking zijn positie versterkt in de bestaande orde is het bezig een parallelle orde op te bouwen, nu onder Chinese hegemonie. Denk bijvoorbeeld aan de oprichting van de Asian Infrastructure Investment Bank, waarbij zich al 57 staten hebben aangesloten, of het Belt and Road Initiative, oftewel de Nieuwe Zijderoute, die over land en zee China met Europa zal verbinden. In het desbetreffende gebied woont 63 procent van de wereldbevolking.

China begint zich steeds meer te gedragen als een wereldmacht. Het voert cyberaanvallen uit op Amerika, moderniseert zijn wapentuig, heeft sinds kort zelfs een raket die vliegdekschepen kan uitschakelen. Het grote doel: de dominante macht worden van Oost-Azië en van het westelijk deel van de Pacific, de oceaan die de Amerikanen sinds de Tweede Wereldoorlog als hun binnenzee beschouwen. De eerste fase in dit offensief is de vestiging van de Chinese heerschappij over de Zuid-Chinese Zee. Vijf Zuidoost-Aziatische landen hebben ook claims, maar over de Chinese rechten op deze strategisch en economisch vitale zee kan niet onderhandeld worden. De Filipijnen hebben het Permanent Hof van Arbitrage in Den Haag ingeschakeld, maar China heeft het hof bij voorbaat onbevoegd verklaard.

De Engelse premier David Cameron drinkt een biertje met de Chinese president Xi Jinping tijdens diens staatsbezoek aan Groot Brittannië in oktober. Beeld reuters

Verontrustende ontwikkelingen

Voor de heersende wereldmacht zijn dit verontrustende ontwikkelingen. Amerika's engagement met China heeft dan ook plaats gemaakt voor containment. Die indamming moet op allerlei terreinen vorm krijgen: concentratie van de Amerikaanse militaire macht in de Westelijke Pacific, versterking van de militaire bondgenootschappen in de regio, uitsluiting van China van het nieuwe handelsverdrag Trans Pacific Partnership.

Maar China láát zich niet meer indammen. Xi heeft voor zijn campagne om Washington te laten inbinden een bondgenoot gevonden in de grote boeman van het Westen: Vladimir Poetin. Terwijl het Westen verlamd raakte door de oorlogen in Oekraïne en het Midden-Oosten zag het nauwelijks hoe Xi Jinping in de Zuid-Chinese Zee de 'salamimethode' van de voldongen feiten toepaste. Het is als het afsnijden van het ene salamischijfje na het andere: je merkt nauwelijks dat de worst kleiner wordt, tot hij op is. Ieder feit moet de Chinese aanspraken kracht bijzetten: verjaging of beschadiging van Filipijnse of Vietnamese schepen, plaatsing van een boorplatform in ook door Vietnam geclaimd zeegebied, ophoging van alleen bij hoog water zichtbare atollen tot heuse eilandjes.

Het heeft lang geduurd voordat het Pentagon reageerde en een oorlogsschip stuurde. Amerika zal deze vrijheid-van-scheepvaartoperaties voortzetten, anders raakt het zijn geloofwaardigheid bij zijn bondgenoten kwijt en versterkt het bij China zijn reputatie van papieren tijger. Er is een anti-Chinese militaire coalitie onder Amerikaanse leiding in de maak. Japan, dat in de Oost-Chinese Zee een territoriaal conflict heeft met China, wordt daarvan de regionale leider. Ook India doet mee, want het vreest dat China, de vijand in de nog altijd niet opgeloste grensoorlog van 1962, ook de Indische Oceaan militair wil gaan beheersen.

In deze sfeer van escalerende spanningen kan een mini-agressie, een kleine provocatie, zelfs een vergissing onoverzienbare gevolgen hebben. Vroeger werd gedacht dat een oorlog tussen Amerika en China alleen maar mogelijk was als de kwestie-Taiwan uit de hand zou lopen. De laatste tijd begint een veel diepere oorzaak denkbaar te worden: de groeiende macht van China en de angst die dat Amerika inboezemt. Is de Valstrik van Thucydides te vermijden? Een oorlog tussen de beide kernmachten, tevens de twee grootste economieën van de wereld, zou pure waanzin zijn. Maar dat waren, bijvoorbeeld, de beide wereldoorlogen ook. Nationalistische paranoia breidt zich makkelijk uit tot oorlogswaanzin.

Amerika zou China's opkomst moeten aanvaarden en de gemeenschappelijke belangen laten prevaleren. Veel hangt af van de vraag wie de nieuwe Amerikaanse president wordt. Intussen hebben de Chinezen de tijd De kunst van het oorlogvoeren te bestuderen van hun legendarische strateeg Sun Tzu, die bijna een eeuw voor Thucydides leefde. Zijn beroemdste uitspraak: 'Het toppunt van bekwaamheid is de vijand verslaan zonder te vechten.'

De Amerikaanse president Barack Obama verwelkomt de Chinese president Xi Jinpin in het Witte Huis. Beeld afp

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.