Groot vernieuwer van de rock

Door

Voor de schilder Don Van Vliet was het een goed advies. De prestigieuze New Yorkse galerie Michael Werner - die kunstenaars als George Baselitz, Peter Doig en Sigmar Polke in stal heeft - raadde hem in 1982 aan zich geheel op het schilderen te richten. Hij zou anders, vreesde de galerie, te veel als schilderende muzikant worden gezien. Ook zijn tanende gezondheid speelde een rol bij de beslissing, net als het feit dat hij als beeldend kunstenaar goed verdiende. En inderdaad, de met grove halen gemaakte, abstract-expressionistische werken van Van Vliet werden goed ontvangen, ook in Europa.


Maar de muziekwereld was vanaf dat moment een van de grootste vernieuwers van de rock 'n' roll voorgoed kwijt. Captain Beefheart, zoals de artiestennaam van Van Vliet luidde, is bijna synoniem voor vernieuwing en vrijzinnigheid in de avant garde-popmuziek van eind jaren zestig en daarna. Met platen als Trout Mask Replica (1969) en Doc At The Radar Station (1980) gaf hij de rock 'n' roll een extra dimensie. Hij oefende grote invloed uit op diverse generaties muzikanten, van Tom Waits tot dEUS.


Van Vliet overleed vrijdag op 69-jarige leeftijd in een ziekenhuis in Trinidad, Californië aan de gevolgen van multiple sclerosis. De Michael Werner Galerie maakte vrijdagavond zijn overlijden bekend.


Don Vliet wordt op 15 januari 1941 in het Californische Glendale geboren. Het tussenvoegsel Van voegt hij in 1965 toe. Eind jaren vijftig raakt hij bevriend met Frank Zappa, de man die zo'n grote invloed op zijn carrière zou hebben. Met Zappa heeft hij een levenslange haat-liefdeverhouding, vooral door zijn afkeer van het succes dat Zappa wist te boeken.


Van Vliet en Zappa delen een voorliefde voor bluesmuziek. Plannen om samen een rockopera en zelfs een film, Captain Beefheart Meets The Grunt People, te maken worden niet gerealiseerd, maar ze leveren Van Vliet wel zijn artiestennaam op. Aanvankelijk volgen de twee hun eigen weg. Van Vliet begint als betrekkelijk conventioneel rhythm & blues-muzikant in 1965 met het uitbrengen van Diddy Wah Diddy, een Bo Diddley-cover. Meer succes krijgt hij wanneer de dan 18-jarige gitarist Ry Cooder zich bij hem meldt.


Het album Safe As Milk van Captain Beefheart And His Magic Band (1967) slaat aan bij de critici. De combinatie van Cooders verbluffende spel met Van Vliets doorleefde aan Howlin' Wolf herinnerende bluesstem met een bereik van drieënhalve octaaf, was ongehoord.


Vergeleken met de twee jaar later verschenen dubbel-lp Trout Mask Replica klinkt Safe As Milk echter bijna conventioneel. Van Vliet kan de dubbel-lp alleen maken omdat hij in Frank Zappa een platenbaas heeft gevonden die hem alle artistieke vrijheid geeft bij het maken van een plaat voor zijn nieuwe Bizarre/-Straight label.


Het is vooral Trout Mask Replica uit 1969 dat al decennialang de status geniet van een ongenaakbaar meesterwerk. De 28 nummers worden onder supervisie van Zappa in vierenhalf uur opgenomen, maar er is wel acht maanden repeteren aan voorafgegaan.


Op de dubbel-lp breekt Beefheart met zijn Magic Band met alle bestaande conventies in de rock 'n' roll. Geen pakkende refreintjes, meeslepende gitaarsolo's, mooie melodieën of harmonieën. Hij grossiert in ingewikkelde ritmische structuren die ook in de nummers zelf verspringen van de ene moeilijke maatsoort naar de andere, en dat alles zeer rauw en direct, bijna onbehaaglijk opgenomen.


Blues, free-jazz en improvisatie vinden elkaar hier zoals nooit tevoren. En hoewel leden van zijn Magic Band inmiddels Van Vliets claim dat hij alles zelf in achtenhalf uur achter de piano gecomponeerd had, naar het rijk der fabelen hebben verwezen, is de creativiteit en speelsheid die uit ieder nummer opklinkt, nog altijd volstrekt uniek te noemen.


Trout Mask Replica zou er waarschijnlijk nooit zijn geweest als Van Vliet niet zo'n uitmuntend stel muzikanten - met illustere namen als Winged Eel Fingerling, Zoot Horn Rollo, the Mascara Snake en Rockette Morton - om zich heen had verzameld. Maar de plaat was er zeker niet gekomen als Frank Zappa zich niet over Beefhearts muziek had ontfermd.


Maar ondanks de lovende kritieken, blijkt het album veel te moeilijk voor het rockpubliek. Ook de minstens zo vervreemdende opvolger Lick My Decals Off, Baby verkoopt niet. Vandaar dat Van Vliet de zaken in de vroege jaren zeventig wat minder extreem aanpakt, zonder dat dit ten koste gaat van de kwaliteit. Twee platen voor het Reprise-label, The Spotlight Kid (1972) en Clear Spot (1973) zijn al wat toegankelijker, terwijl Unconditionally Guaranteed en Bluejeans & Moonbeams (beiden uit 1974) hem zelfs beschuldigingen opleveren dat hij aan een artistieke uitverkoop doet.


Dat is zeer overdreven, want liedjes als Observatory Crest en Upon The My-o-my (waarmee Van Vliet in 1974 nog te zien was in als 'de wereldberoemde Kapitein Biefstuk' in Van Oekel's Discohoek) zijn heel behoorlijk. Maar het levert Van Vliet nog altijd geen cent op. In arren moede gaat hij in 1975 met Zappa op tournee, die hem van een tijdelijk inkomen voorziet. Naar zijn zin heeft Van Vliet het niet. Uit dankbaarheid tekent hij hele schetsboeken vol met spotprenten van zijn broodheer.


De samenwerking (vastgelegd op het Zappa-album Bongo Fury) inspireerde Beefheart mogelijk tot zijn laatste drie albums, die tot de betere uit zijn loopbaan gerekend kunnen worden: Shiny Beast (1978), Doc At The Radar Station (1980) en Ice Cream For Crow (1982). In 1980 is Captain Beefheart in Nederland voor het laatst op tournee. De reacties zijn lovend. Maar iedere hoop op een vervolg blijkt ijdel.


De popmuziek heeft nu een van haar grootste creatieve geesten verloren. De man die na het zien van schilderijen van Van Gogh zijn teleurstelling bij het aanschouwen van de echte zon niet kon onderdrukken, laat een uniek oeuvre achter. In beeld, muziek en woord, zoals dit gedichtje achter op de hoes van The Spotlight Kid:


The stars are matter


We are matter


But it doesn't matter


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden