Groot democraat werd manipulator

Als een van de architecten van de perestrojka heette Eduard Sjevardnadze een held van de democratie. In Georgië toonde hij de voorbije tien jaar zijn schaduwkant....

Het klinkt als een paradox, maar de revolutie die hem nu fataal is geworden zou de jonge Eduard Sjevardnadze vermoedelijk zeer hebben kunnen waarderen. Als minister van Openbare Orde van Georgië verwierf hij in 1965 grote populariteit door de corruptie en zelfverrijking van de heersende klasse aan de kaak te stellen. In snel tempo klom Sjevardnadze op tot secretaris van de Communistische Partij - de hoogste politieke functie in vroegere Sovjet-republieken - om vervolgens door te marcheren naar Moskou.

Zijn politieke opmars ten spijt verloochende Sjevardnadze nimmer zijn afkomst. In interviews benadrukte hij herhaaldelijk zich een gewone plattelandsjongen te voelen, die zich zo goed mogelijk staande probeerde te houden in de mondaine steden Tbilisi en Moskou. Sterven wil hij in Mamati, zegt hij, zijn Georgische geboortedorp aan de Zwarte Zee nabij de grens met Turkije. Zijn vader, die onderwijzer was, moedigde hem aan te gaan studeren en zijn geluk te beproeven in de grote stad.

De wereld leerde hem pas in de tweede helft van de jaren tachtig kennen. Aan de zijde van Sovjet-president Gorbatsjov ontwikkelde minister van Buitenlandse Zaken Sjevardnadze zich tot een van de architecten van de perestrojka waarmee een einde werd gemaakt aan de Koude Oorlog. Hij pleitte voor terugtrekking van de Sovjet-militairen uit Afghanistan. Zijn westerse ideeën leverden hem tal van eredoctoraten op in de Verenigde Staten, Engeland, Duitsland en Frankrijk.

Nog geen maand nadat de Muur was gevallen, bezocht Sjevardnadze in 1989 als eerste vooraanstaande politicus uit het Oostblok het NAVO-hoofdkwartier in Brussel. Russische media spraken van 'een riskante stap'; in het Westen werd hij 'een held van de democratie' genoemd. Tot gisteren bleek Sjevardnadze als bijna geen ander in staat te balanceren op het slappe koord tussen Oost en West.

Zijn scherpe politieke intuïtie bleek evenzeer in 1990, toen hij onverwacht zijn ontslag indiende als minister van Buitenlandse Zaken. In een emotionele toespraak waarschuwde Sjevardnadze voor hardnekkige communistische krachten en 'een toekomstige dictatuur'. Een half jaar later vond inderdaad een staatsgreep plaats, die echter mislukte. Op verzoek van Gorbatsjov keerde hij even terug als minister van Buitenlandse Zaken, maar na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie eind 1991 meende Sjevardnadze dat het tijd was huiswaarts te keren.

Georgië haalde de verloren zoon een jaar later welhaast juichend binnen, in de veronderstelling dat Sjevardnadze de politieke chaos en economische malaise in de inmiddels onafhankelijke republiek zou weten te keren. Tijdens een gewapende opstand werd president Gamsachoerdia afgezet, waarna het presidentschap werd afgeschaft en Sjevardnadze via een referendum tot hoofd van de regerende Staatsraad werd gekozen. Bij de presidentsverkiezingen in 1995 stemde bijna 90 procent van de kiezers op de plattelandsjongen uit Mamati.

Stabiliteit wist Sjevardnadze echter niet te brengen. De naar onafhankelijkheid strevende deelstaten Zuid-Ossetië en Abchazië diende hij van repliek met militaire actie, met als gevolg dat in Georgië een burgeroorlog oplaaide die 300 duizend mensen op de vlucht joeg. Om zijn greep op het land te verstevigen, zocht Sjevardnadze steeds vaker zijn toevlucht tot middelen die hij als jonge politicus verfoeide - hij ontsloeg politici, benoemde familieleden op sleutelposities en legde de media aan banden. Twee aanslagen op zijn leven mislukten.

Op hulp van zijn vroegere vrienden uit het Kremlin hoefde Sjevardnadze niet meer te rekenen. Veel Russische militairen en ex-KGB'ers, zoals Poetin, menen dat hun voormalige minister van Buitenlandse Zaken de Sovjet-Unie cadeau heeft gedaan aan de NAVO. Bovendien weigerde Sjevardnadze de Russen militair vrij spel te geven in de Georgische Pankisi-vallei, waar zich Tsjetsjeense rebellen zouden schuilhouden.

Dankzij het vele krediet dat hij in Washington genoot, bleef Sjevardnadze niettemin ruim een decennium in het zadel. In ruil voor olie en een strategische NAVO-basis op Georgisch grondgebied maakten de Verenigde Staten jaarlijks naar schatting bijna 40 miljoen dollar over naar Tbilisi. Oogluikend stond Washington toe dat die miljoenen in de zakken van de politieke elite verdwenen, terwijl meer dan de helft van de Georgische bevolking onder de armoedegrens leeft.

Op 2 november overspeelde Sjevardnadze uiteindelijk zijn hand. Nadat de VS en de OVSE (Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa) hem meermalen hadden gesommeerd ditmaal eerlijke verkiezingen te waarborgen, steeg de voorbije weken toch weer een geur van fraude en manipulatie op. Uiteindelijk zag hij gisteravond zijn nederlaag in. 'Ik neem ontslag om te voorkomen dat er onschuldige slachtoffers vallen en onnodig bloed wordt vergoten', zei hij.

De man die hem van de troon stootte, Michail Saakasjvili, was vorig jaar nota bene door Sjevardnadze zelf naar voren geschoven. Niet bevreesd voor de president en stellig van plan een einde te maken aan de corruptie presenteerde Saakasjvili een wetsontwerp dat politici verplichtte hun inkomsten op te geven. Toen Sjevardnadze dat voorstel verwierp, diende Saakasjvili zijn ontslag in en voorspelde en passant een nieuw tijdperk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden