INTERVIEW

'Groot applaus had ik niet verwacht'

Vorige week trok de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) zich terug uit de afhandeling van schade die het bedrijf met gaswinning in Groningen veroorzaakt. Bijna 80 duizend schademeldingen verder blikt NAM-directeur Gerald Schotman terug. 'Dit overkwam ons. Wij waren absoluut niet toegerust.'

Een woning met bevingsschade in de Groningse plaats Doodstil Beeld Harry Cock / de Volkskrant

'Ik ben hier tweeëneenhalf jaar mee bezig geweest. Nu kan het verder zonder ons. Ik vind het belangrijk dat mensen vertrouwen hebben in NAM. Maar het is nog belangrijker dat mensen weer vertrouwen krijgen in de toekomst. Daarvoor is onafhankelijkheid essentieel.'

Schadecircus

Vorige week besloot de Nederlandse Aardolie Maatschappij terug te treden uit de afwikkeling van schade die het bedrijf met gaswinning in Groningen veroorzaakt. Gerald Schotman, sinds 2014 directeur van NAM, blikt voor het eerst terug op het besluit en beziet de rol van het gasbedrijf in een duurzamere toekomst.

Ruim een miljard euro spendeerde NAM aan herstel van aardbevingsschade in Groningen. Maar als genoegdoening voelde het nooit in de provincie waar het bedrijf sinds 1963 gas uit de bodem haalt. De slager keurt zijn eigen vlees, was steevast de kritiek. Het wantrouwen ontaardde in een schadecircus van experts, contra-experts en arbiters. Het steggelen over een scheur van een paar honderd euro kostte niet zelden het twintigvoudige.

Wel betalen, niet bepalen, is NAM's nieuwe devies. Hans Alders, Nationaal Coördinator Groningen, krijgt de regie. Een onafhankelijke commissie beoordeelt straks de schades. Kleine schades worden zonder inspectie hersteld. Voor achtduizend afgewezen schadeclaims (ook uit het buitengebied) is er een 'coulance-regeling': een voucher van 1500 euro te besteden bij een aannemer.

Gerald Schotman, directeur van de Nederlandse Aardolie Maatschappij. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

De reacties in Groningen op wat een verlossende boodschap had moeten zijn, waren nogal lauw.

'Ik had ook niet meteen een groot applaus verwacht. Niemand heeft gevraagd om de aardbevingen. Schade is niet leuk. Maar ik merk ook dat veel mensen beseffen dat dit een omslagpunt is. Als we schade vanaf nu op een efficiëntere manier laten afhandelen onder regie van de NCG, voorkom je dat je eindeloos aan het dimdammen bent en heel veel geld in procedures steekt die vooral frustraties opleveren.'

Een woning met aardbevingsschade in Leermens. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Tegelijkertijd werden 1600 schadeclaims uit de rand van het gebied afgedaan als niet-aardbevingsgerelateerd. Onder meer uit Woldendorp, waar deze week nog een beving was.

'Die conclusie ligt heel gevoelig, ook daarover verwacht ik geen enthousiasme. Maar na twee eerdere analyses zijn deskundigen nu al deze huizen door gelopen, alle schades zijn opgenomen, er is uitgebreid gesproken met bewoners, een panel van specialisten heeft de schades beoordeeld, ongeacht de staat van het huis. Dat hadden we anderhalf jaar geleden niet gekund. Nu kun je mensen vertellen wat wel de oorzaak van de schade is, als het niet gaswinning is. Zo help je mensen veel beter.'

Helpen? Die claims zijn toch afgewezen?

'Ik begrijp het onbegrip. Dat is precies waarom niet wij, maar de NCG dit onderzoek onder zijn hoede heeft genomen, waarom dit onafhankelijk moest gebeuren.'

De roep dat NAM zich moest terugtrekken uit de schadeafhandeling klonk al jaren. Komt de beslissing niet vijf jaar te laat?

'Bijna alles in het gaswinningsdossier had sneller gemoeten. Maar het kon niet eerder. We wisten nog te weinig. De vraag of iets aardbevingsschade is, kunnen we nu met veel meer zekerheid laten beantwoorden.'

Termunterzijl. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Is het niet gewoon een simpele rekensom? Door het wantrouwen kostte het inschakelen van experts in veel gevallen een veelvoud van het feitelijke schadeherstel.

'Financiële overwegingen hebben geen enkele rol gespeeld. Maar de dynamiek toont wel wat er is veranderd. De gasproductie is flink naar beneden bijgesteld. Dat heeft zeker in de kern van het gebied geleid tot minder seismische activiteit. Het aantal aardbevingen neemt af en daarmee ook het aantal aardbevingsgerelateerde schades. Dat is een groot probleem, een draagvlakissue. Je kunt technisch gezien wel gelijk hebben, maar dat heeft geen enkele zin als mensen je niet vertrouwen. Dan moet je over op een heel ander model. Ik weet niet precies hoe - daarover gaat de Nationaal Coördinator Groningen en daarbij staan wij op afstand.'

Toch zoemde deze week alweer rond dat NAM tweewekelijks met Alders praat over het nieuwe schadeprotocol. Klopt dat?

'Ik heb dat met verbazing gelezen. Het antwoord is nee. Wij zijn nog steeds aansprakelijk. Dus als billijk en eerlijk vastgesteld wordt dat schade te maken heeft met gaswinning, dan betalen wij. Daarover is geen enkele discussie. Maar hoe dat precies bepaald wordt, daar gaan wij niet langer over. Mijn belangrijkste doel, het herstel van vertrouwen, is zonder onafhankelijkheid onbereikbaar.'

Hans Alders zei vorige week onomwonden: 'De NAM is uit het systeem.' Bij jullie heet het: 'op afstand'. Daar zit licht tussen.

'Als het gaat om schadebepaling gaan wij er helemaal uit. Maar wij kunnen op twee punten niet helemaal uit het systeem. Aan het eind van de dag moeten wij betalen, dat blijft onze aansprakelijkheid. Daarnaast is er een discussie over de aansturing van het Centrum Veilig Wonen. De controle komt elders te liggen. Maar het contract ligt nu nog bij ons. Het is net als bij een leaseauto: uiteindelijk moeten we de sleutels overdragen.'

Woldendorp. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

U zei eerder dat NAM bereid was uit de schade-afhandeling te stappen, maar dat u geen 'blanco cheque' ging uitschrijven. Wat voor cheque heeft u nu dan wel uitgeschreven?

'We hebben goede afspraken gemaakt over het borgen van redelijkheid. Ik wil met enige regelmaat zien hoe men ervan overtuigd is dat het bij gecompenseerde schade gaat om schade die daadwerkelijk is veroorzaakt is door gaswinning. Het is geen blanco cheque, maar het is ook niet helemaal dichtgespijkerd. De Nationaal Coördinator Groningen zal dat de komende maanden vorm en gestalte moeten geven. Met de kennis van nu en de capaciteit die is opgebouwd heb ik er vertrouwen in dat het proces van schade-afhandeling redelijk wordt. Dan is de rekening de rekening, daarvoor geldt geen bovengrens.'

Sinds de zware aardbeving bij Huizinge in augustus 2012 zijn we bijna 80 duizend schademeldingen verder. Moet je niet concluderen dat NAM de opgave onderschat heeft?

'Onderschatting impliceert een voorstelling van de toekomst. Maar het overkwam ons ook. Er was geen plan. We hebben verantwoordelijkheid genomen en de mouwen opgerold. Dat was een morele reactie, maar met de kennis van nu misschien niet waar Groningen op zat te wachten. NAM op afstand, te beginnen met de schadeafhandeling, dat is voortschrijdend inzicht.'

'Na Huizinge nam het aantal aardbevingen heel snel toe, net als het aantal schademeldingen. Toen heeft NAM meteen een aantal mensen ingeschakeld die soms al met pensioen waren. Die zijn heel hard met schade-afhandeling aan de slag gegaan. Niemand anders deed het en wij zijn aansprakelijk dus neem je verantwoordelijkheid. Maar wij waren absoluut niet toegerust.'

'We zijn drie jaar bezig geweest om te begrijpen wat er ondergronds gebeurt. We beginnen steeds beter te begrijpen wat bevingsschade is en hoe je dat kunt herkennen. Dat is een leerproces geweest. Niet alleen voor ons, maar ook voor wetenschappers, ingenieurs, inspecteurs. Er was geen blauwdruk. Het was allemaal nieuw.' 'Ik heb vaak gezegd: schoenmaker, blijf bij je leest. Wij zijn geen schadebedrijf. Daarom vond ik de oprichting van het Centrum Veilig Wonen ook een goed idee. Een verzekeraar en een stel constructeurs kunnen zo'n herstelopgave veel beter gestalte geven.'

Woldendorp. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Sinds de komst van het CVW in 2015 stond NAM op papier al 'op afstand'. Maar het CVW werkte in opdracht van NAM, onder geheime voorwaarden, met een NAM-schadeprotocol en een NAM-schadehandboek. Was die constructie geen miskleun?

'Dat herken ik helemaal niet. We hadden twee jaar geleden ook al kunnen terugtreden. Maar wat was er dan voor in de plaats gekomen? Niets.'

Het CVW maakte in 2015 ruim 2 miljoen euro winst. Dat is toch niet uit te leggen aan gedupeerden die moeten strijden voor compensatie van een scheur van 500 euro?

'Het is een bedrijf dat net als elk ander bedrijf winst kan maken. Maar ik begrijp dat je boos wordt als je geconfronteerd wordt met schade of waardedaling van je huis. Ik spreek heel veel mensen die boos zijn, die ongerust zijn, die perspectief zoeken.'

Termunterzijl. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Minder gaswinning, minder aardbevingen, maar het vertrouwen is tot een dieptepunt gedaald.

'Er treedt een zekere vermoeidheid op. Het sentiment leeft: wij in Groningen worden anders behandeld dan de rest van Nederland.'

NAM vangt de klappen op. Maar de minister bepaalt hoeveel gas er gewonnen wordt en 90 procent van de gasbaten verdwijnt in de schatkist. Heeft u nooit gezegd: overheid, betaal zelf maar?

'Nee. Als directeur van een bedrijf dat schade veroorzaakt en daarvoor aansprakelijk is, neem ik die verantwoordelijkheid. Zo zijn de spelregels.'

U vindt niet dat de overheid steken heeft laten vallen?

'Ik vind dat wij ons moeten bezighouden met wat Groningers van ons verlangen: zo snel mogelijk een einde maken aan de overlast.'

'Gesproken kan worden van een situatie waarin door de NAM een ernstige inbreuk wordt gemaakt op een fundamenteel persoonlijkheidsrecht, het recht op een ongestoord woongenot', aldus het vonnis uit de rechtszaak over immateriële schade.

'Wij hebben altijd gezegd: schade is schade. Ook als die niet fysiek is, zijn wij daarvoor aansprakelijk. Maar wij zijn geen dokter. Daarom is het goed dat een rechter zich hierover buigt en duidelijkheid geeft. Meer heb ik daar nu niet over te zeggen.'

Termunterzijl. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Ondertussen zegt u: draai de gaskraan niet verder dicht.

'We willen allemaal stabiliteit. Daarom hebben we een plan gemaakt om de komende vijf jaar 24 miljard kuub gas per jaar te produceren. Dat kan veilig. Dat hebben we afgesproken. Laten we ons dan aan die afspraak houden.'

De Raad van State legde in 2015 de gaswinning rond Loppersum stil. Nu blijkt dat NAM daar vorig jaar een miljard kuub gas heeft gewonnen. En dat het aantal bevingen weer toeneemt.

'We hebben dat onderzocht en constateren geen statistisch verband. De Raad van State heeft gezegd: je moet de winning in dat kwetsbare gebied tot een minimum beperken. We produceerden daar 15 miljard kuub, nu 1 miljard. Het is een leveringszekerheidskwestie. Het reservoir onder Loppersum is groot en poreus. Vanuit die clusters kunnen we heel Nederland het makkelijkst binnen een paar uur van gas voorzien als dat nodig is. Daarvoor moeten de compressoren in gebruikt blijven. Zie het als een motor die stationair draait. Als het niet nodig was, zouden wij deze clusters het liefst stilleggen. Het openhouden kost relatief veel gas en vergt relatief veel onderhoud.'

De Onderzoeksraad voor Veiligheid en de Nationale Ombudsman stellen vast dat het vertrouwen nu echt hersteld moet worden. Ziet u daarin nog een rol voor NAM?

'Dat is een morele verplichting, vooropgesteld dat je veilig en verantwoord produceert. Ik vind dat Groningen mee zou moeten profiteren van de gasopbrengsten. Daarmee kunnen we Groningen ook een duw geven in de energietransitie, als energieprovincie van de toekomst. Als bedrijf hebben wij heel veel kennis en infrastructuur in huis om daar aan bij te dragen.'

Appingedam. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

De productie uit het Groningerveld is gehalveerd en gaat verder omlaag, de winning uit kleine gasvelden stagneert, de gasprijs is laag, bij NAM zijn 400 mensen vertrokken. Heeft uw bedrijf nog wel toekomst?

'Er komt een moment waarop we geen gas meer gebruiken. Maar ik geloof niet dat Nederland in tien jaar van het gas af kan. Je moet ondertussen wel nadenken hoe je als bedrijf relevant en gewild blijft in de toekomst. Zeker als we met z'n allen vinden dat de energietransitie nog lang niet snel genoeg gaat. Nederland zou daarin ambitieuzer moeten zijn en wij hebben daarbij veel te bieden.'

Welke rol ziet u voor NAM in de energietransitie?

'We bekijken bijvoorbeeld hoe we rond onze winningslocaties zonneweides kunnen inrichten, samen met coöperaties. We onderzoeken hoe we onze platforms kunnen elektrificeren. Elektriciteit uit wind kun je omzetten in gas. We richten ons ook op aardwarmte uit de diepe ondergrond. Maar deze projecten gaan tijd kosten, en ze gaan zeker niet allemaal lukken.'

'Je kunt NAM zien als een gasbedrijf, maar ook als een grote groep specialisten die gecompliceerde oplossingen kunnen uitdenken en uitvoeren. De energietransitie gaat niet alleen over windturbines en zonnepanelen. Het gaat ook over transport, opslag, verhandelen, conversie. Die kennis hebben wij. NAM is veel meer dan gaswinning in Groningen. Dat willen we bewijzen.'

Toch, is het niet gek: zeventig jaar fossiele brandstoffen winnen en als ze opraken plotseling op de groene tour gaan?

'Ooit waren wij een oliemaatschappij die gas ging winnen. Elektronicabedrijven stoppen met het produceren van gloeilampen en gaan medische apparatuur maken. Een club die postzegels verkocht, zit nu in de internet-business. Je moet als bedrijf altijd meebewegen met de samenleving, blijven innoveren. Gasbedrijven, NAM ook, hebben veel te lang de luxe gehad dat aanpassen niet nodig was. In de jaren 70 werd gas omarmd als de welvaart van Nederland. Nu komen we erachter dat de wereld snel verandert en dat we misschien wel vijf of tien jaar geleden met veranderen hadden moeten beginnen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.