Groningse academische vrijheid in China, kan dat?

De Rijksuniversiteit Groningen heeft grote ambities in China. Maar de twijfel slaat toe nu de academische vrijheid in het geding dreigt te komen. Want de partijsecretaris kijkt straks wel graag mee.

Gronings avontuur in China Beeld Ruben Lundgren

'Op het hoofdgebouw komt een klokkentoren met wijzerplaten in alle windrichtingen. Net als in Groningen. We doen er alles aan om de Nederlanders het gevoel te geven dat ze hier thuis zijn.' Enthousiast wandelt professor Li Xingzuo over de Chinese zustercampus van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG). Studentenflats, lesgebouwen, de bibliotheek: 1,2 vierkante kilometer krijgt een facelift voor het nieuwe collegejaar.

Of de eerste lichting studenten inderdaad deze herfst in de Noord-Chinese kuststad Yantai begint aan de studie wis-, natuurkunde of economie voor een Gronings kwaliteitsdiploma, is de vraag. De toekomst van de University Groningen Yantai (UGY) hangt niet af van het tempo waarin de Chinese betonmolens draaien, maar van de Universiteitsraad van de RUG. Die neemt begin februari het definitieve besluit over de samenwerking met de Chinese Landbouwuniversiteit. Die is omstreden, want er zijn zorgen, met name over de invloed van de communistische partij (CPC).

Groot was de schrik in Groningen toen afgelopen najaar bekend werd dat de raad van bestuur van UGY een partijsecretaris krijgt. Het toekomstige UGY-bestuur bestaat uit vier Chinezen en drie Nederlanders. De Nederlanders gaan over het onderwijsprogramma, de Chinezen over de politiek. RUG-voorzitter Sibrand Poppema heeft altijd stug volgehouden dat er in het UGY-bestuur geen partijsecretaris kwam. Academische vrijheid, onafhankelijkheid van de Chinese staat: daar valt of staat Yantai voor de RUG mee. Poppema en andere voorstanders zien vooral voordelen: inkomsten uit collegegelden van Chinese studenten, een ruime keuze uit Chinees toptalent, nieuwe faciliteiten en researchmogelijkheden op een spiksplinternieuwe campus aan de Gele Zee.

Fu Zetian (61), die namens de Chinese Landbouwuniversiteit het project leidt, begrijpt de ophef over de partijsecretaris niet. 'Drie jaar voorbereiding en we kunnen nog steeds niet beginnen. Ik zie het probleem niet. De partijsecretaris is geen allesbepalende baas. Hij zit er voor communicatie met de partijorganisaties op UGY. Natuurlijk heeft UGY straks communistische organisaties voor studenten en personeelsleden. Volgens jullie westerse concept van democratie en vrijheid hebben we toch zeker het recht onze eigen politieke denkbeelden op onze eigen school te propageren?'

Fu Zetian Beeld Ruben Lundgren

Academische vrijheid

Al drie jaar wordt er over het project gepraat. De ene keer zijn er bezwaren tegen de grootschaligheid, de andere keer is er angst voor politieke inmenging in de academische vrijheid. Steeds worden de plannen gewijzigd.

Door die partijsecretaris, een wettelijke verplichting die regelrecht afkomstig is van het Chinese ministerie van onderwijs, staat de discussie in Groningen opnieuw op scherp. De meeste van de negen buitenlandse joint venture-universiteiten die al actief zijn in China hebben allang zo'n vertegenwoordiger van de communistische partij in hun bestuur. Zonder daar veel ruchtbaarheid aan te geven; er is toch al kritiek dat liberale westerse universiteiten met hun aanwezigheid legitimiteit geven aan een repressief eenpartijsysteem.

In China staat nu eenmaal de communistische partij aan het roer. Wie niets met communisten te maken wil hebben, kan beter naar een ander land gaan. Fu Zetian is met veertig jaar partijlidmaatschap een oudgediende. Net als professor Li, en eigenlijk iedereen die op UGY iets in de melk te brokkelen heeft. Fu vindt de Nederlandse discussie 'oneerlijk', zegt hij. 'Westerse universiteiten komen met hun concepten over vrijheid naar China. Wij geven ruimte aan jullie wensen, zoals academische vrijheid en ongegecensureerd internet. Voor onze idealen moet ook ruimte en respect zijn.'

Klachten

Dit communistische zelfbewustzijn is nieuw en het beperkt zich niet tot de Chinese academische wereld. Uit landen waar veel Chinezen studeren, zoals Australië en de Verenigde Staten, komen regelmatig klachten dat de partij zijn greep op de Chinese studentenpopulatie in het buitenland versterkt. Chinese diplomaten oefenen met pattriottische studentenorganisaties druk uit op westerse universiteiten. Uitgeverij Cambridge University Press kwam in opspraak toen het tijdschrift China Quarterly onder druk van China 300 artikelen censureerde. Onlangs bleken Chinese studenten op een Amerikaanse universiteit hun eigen partijcel te hebben opgericht. Andere westerse universiteiten schorsen docenten met anti-Chinese meningen, kuisen na Chinese protesten lesmateriaal, of zeggen optredens af van gastsprekers die niet lekker vallen bij de Chinezen.

In China is het stalinistische concept, waarin leraren als ingenieurs van de menselijke ziel een belangrijke politieke taak voor de partij verrichten, nooit terzijde geschoven. De ideologische invloed op onderwijs neemt toe sinds partijvoorzitter en president Xi Jinping universiteiten als frontlinie in de strijd voor politieke zuiverheid heeft aangewezen. Tijdens een baanbrekend partijcongres vorig najaar beval Xi de partij de leiding te nemen over de hele maatschappij: van 'noord, oost, zuid en west', aldus Xi. Hij noemde met name de scholen. De instructie van de onderwijsminister over de rol van de partij op de ruim tweeduizend opleidingen in China die met buitenlandse onderwijsinstellingen samenwerken is daar een uitvloeisel van. 'Het partijcongres zat vol geweldig belangrijke vooruitzichten voor het onderwijs. Xi heeft gezegd dat we als partij bouwen aan een gemeenschappelijke bestemming voor de gehele mensheid. Die opdracht past helemaal in ons plan voor internationale samenwerking', zegt Fu vol passie.

Rode bolwerken

Het zijn heerlijke tijden voor Xi's gelovigen: ze maken universiteiten tot 'rode bolwerken'. Voor andersdenkenden is het minder prettig. 'Correctie van onjuiste gedachten' is een belangrijk onderdeel van het ideologisch werk, dat wordt verricht onder supervisie van de machtigste partijorganen. De Centrale Disciplinaire Commissie, China's gevreesde anti-corruptiewaakhond, licht topuniversiteiten politiek door. Voor het dagelijks onderhoud zetten partijkranten undercoverjournalisten in om 'anti-Chinese' docenten die het westen 'verheerlijken' op heterdaad in klaslokalen te betrappen. Docenten die afwijkende ideeën uitdragen, worden ontslagen.

Daarbij vergeleken zijn buitenlandse joint venture-campussen in China bubbels van vrijheid. Op UGY mag volgens Fu 'over alles worden gesproken', al houdt die vrijheid op bij de poort. Activiteiten die de staat schaden en dat is in Chinese ogen al vrij snel het geval zijn verboden. Dat een documentaire over de studentenopstand in 1989 niet mag worden vertoond en een docent die spreekt over onafhankelijkheid voor Taiwan niet welkom is, is vastgelegd in een vaag maar allesomvattende principe van 'onderwijssoeveiniteit'. Voor de Chinese staat is die onderwijssoevereniteit net zo'n harde eis als academische vrijheid voor de RUG.

'Als je iets nieuws doet, is er altijd kans op wrijving. Als het ons te ver gaat kunnen we er altijd uitstappen', zegt Louwarnoud van der Duim. Als directeur ict gaat hij regelmatig naar Yantai voor de aanleg van de digitale infrastructuur. De censuur krijgt geen vat op de speciale internetverbinding met de RUG, zegt Van der Duim. 'Behalve als je de kabel doorknipt.'

Van der Duim is voorstander van een campus in China. Groningen kampt met afnemende aantallen studenten als gevolg van het dalend Nederlandse geboortecijfer. Minder talent leidt tot minder onderzoeksbudget en lagere academische rankings. In China kan UGY kiezen uit de beste Chinese studenten. De inkomsten liegen er niet om: 12.000 euro collegegeld voor een jaar UGY. Dat is overigens een koopje vergeleken bij de enorme bedragen die Chinezen uittrekken om hun kind in het buitenland te laten studeren. En veel voorstanders in Groningen vinden het gewoon een machtig avontuur. Nog geen enkele Nederlandse universiteit durft zich aan zo'n campus in China te wagen.

Natuurlijk zijn er risico's, zegt Van der Duim. 'Zelfcensuur: daar kan ik me iets bij voorstellen. Maar de tegenstanders grijpen bij voorbaat elk onderwerp aan. Eerst was het luchtvervuiling, daarna internetcensuur en nu is het de communistische partij. Voor het eerst van mijn leven werk ik aan een project waarvan we de vruchten misschien niet gaan plukken.'

Louwarnoud van der Duim Beeld Ruben Lundgren

Exit

Het woord exit-strategie neemt Fu Zetian niet in de mond, maar er zijn genoeg andere belangstellenden, zegt hij. En omdat de energieke bestuurder eindelijk wil doorpakken, is hij glashelder over de samenstelling van het toekomstige bestuur. Doet Groningen al zorgelijk over een partijsecretaris, alle Chinezen in het bestuur zijn partijlid, aldus Fu. 'Het is moeilijk op dat niveau iemand te vinden die niet bij de partij zit. En onhandig. Onze gesprekspartners bij onderwijsautoriteiten en overheid zijn immers ook partijleden.'

Die overheid houdt UGY ook financieel overeind. Al wil de RUG onafhankelijk opereren, Groningen steekt geen eigen geld in UGY. Kosten zoals salarissen voor docenten en faciliteiten komen deels voor rekening van de Chinese staat. Gemeente Yantai, de belangrijkste investeerder, subsidieert tot de universiteit rendabel is. Fu: 'Dat punt bereiken we met 10.000 studenten, tot die tijd springt de gemeente bij.'

Yantai is een stad van zeven miljoen inwoners die zich ontwikkelt tot regionaal centrum voor hightechindustrie. Gemeente en bedrijfsleven willen dat Yantai een onderwijsmekka wordt, en een buitenlandse campus is de beste manier om die reputatie te krijgen. 'Critical thinking, active learning, student-centered research.' Als het over die felbegeerde westerse onderwijsverworvenheden gaat, schakelt Fu Zetian over op Engels, bij gebrek aan Chinees onderwijsjargon. Hij vergelijkt de import van westers onderwijs met de buitenlandse fabrieken die in de jaren tachtig naar China kwamen. 'We kijken hoe buitenlanders het doen, pikken nuttige elementen op en daarmee gaan we aan de slag. Made in China heeft de wereldeconomie veranderd. Met onderwijs doen we hetzelfde', aldus Fu. Over tien jaar moet het Chinees onderwijs met internationale universiteiten kunnen concurreren.

Daarom smeert Yantai jaarlijks 100 miljoen euro uit over de campus. Dat is te zien, bijvoorbeeld in de bibliotheek met een luxe binnentuin. Bomen en koffiebarretjes worden straks verlicht door een luchtige skylight. De lichtknopjes in de toiletten hangen al, de docenten staan te trappelen. Ze hebben drie maanden training achter de rug om te leren werken volgens Groningse normen. Nu krijgt Fu Zetian het op zijn heupen. 'Na drie jaar praten zitten we weer met vertraging, terwijl we nu studenten voor het herfsttrimester moeten werven.'

Over tien jaar moet het Chinees onderwijs met internationale universiteiten kunnen concurreren Beeld Ruben Lundgren

Inspraak

Dat jongeren in Groningen beslissen over een project met een looptijd van dertig jaar, dat de toekomst van de RUG bepaalt als de vertegenwoordigers van studentenpartijen al lang zijn afgestudeerd: het gaat zijn pet te boven. 'De Groningse faculteitsraden hebben ingestemd, dus er is draagvlak, maar er komt geen einde aan die Nederlandse besluitvorming.'

Die bonte Groningse universiteitspolitiek speelt op UGY geen rol. In China is maar één soort politieke organisatie toegestaan en dat is die van Xi Jinping. De paar honderd studenten die nu in Yantai college's volgen, lopen langs posters met hamers en sikkels naar de warmwaterautomaat, propaganda over Xi's buitenlands beleid wappert in vitrines op de wandelpaden. Naarstig bestuderen studenten en staf 'de gezamelijke bestemming voor de mensheid' onder leiding van de CPC. En zo zitten de communisten al lang binnen de vrije bubbel, nog voordat UGY een feit is.


Campussen in trek

Sinds 2003 hebben buitenlandse universiteiten zoals New York University en Nottingham joint venture-campussen in China. Zo pikken ze een graantje mee van de Chinese onderwijsmarkt. Internationaal onderwijs staat hoog aangeschreven: jaarlijks vertrekken ruim 800.000 Chinese studenten naar het buitenland. Internationale campussen in China zijn een aantrekkelijk alternatief. Ze beloven hetzelfde lesprogramma als op de buitenlandse hoofdvestiging, academische vrijheid en ongecensureerd internet. Daarmee zijn ze een betaalbaar alternatief. Ouders en de Chinese staat houden jongeren ook graag dichter bij huis zodat studenten niet langdurig in aanraking komen met een on-Chinese levensstijl en 'ongeschikte' denkbeelden. Yantai is de enige campus die nog vrij is voor samenwerking met het buitenland. De universiteit probeerde een samenwerking op te zette met de Universiteit van Dublin. Toen de Ierse rector magnificus met pensioen ging, en zijn opvolger niets zag in het avontuur, kwam Groningen in beeld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.