Grond werd te heet voor de natuurkundige

Begin jaren negentig was het Kirgizië van Askar Akajev een 'democratisch eiland'. De president, ooit geliefd, ontpopte zich echter meer en meer als een corrupte leider....

Charlotte Huisman

De meesttijds beminnelijk glimlachende Askar Akajev sprak graag in natuurkundige metaforen over de hervormingen in zijn land. 'Om materiaal te veranderen, moet je het verhitten, tot de chaotische fase intreedt', luidde een van de wijsheden van de 60-jarige gevluchte president.

Als kind al was de Kirgizische boerenzoon het slimste jongetje van de klas. Na een bloeiende carrière als natuurkundige trad hij in 1981 toe tot de Communistische Partij van de Sovjet-Unie. In oktober 1990 werd hij president van de Sovjet-republiek Kirgizië, om na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 als eerste president van de onafhankelijke republiek gekozen te worden.

Behalve als het slimste, beschouwde het Westen hem destijds ook als het braafste jongetje van de klas: want wat stak hij gunstig af bij de omstreden leiders van andere Centraal-Aziatische republieken. Het Internationaal Monetair Fonds en andere donoren verschaften hem miljardenleningen.

Akajev ging voortvarend aan de slag met de omvorming van het land naar een markteconomie, en toonde zich in zijn beginjaren van zijn democratische kant. Bankiers overspoelden in de eerste helft van de jaren '90 de natie, die als 'democratisch eiland' het goede voorbeeld moest geven aan de andere voormalige Sovjet-republieken.

Halverwege de jaren negentig vond de omslag plaats. Akajev perkte de macht van de volksvertegenwoordiging in ten gunste van zichzelf. De eens geprezen democratische leider ontpopte zich tot een autoritair staatsman, die de oppositie onderdrukte.

Bij de presidentsverkiezingen in 1995 en 2000 werd opzichtige fraude geconstateerd: dozen met stemmen op de president werden al aangetroffen voor de stembureaus openden. Akajev wuifde de kritiek weg met de opmerking dat 'westerse standaarden voor democratie alleen op het Westen van toepassing zijn'.

Na de aanslagen van 11 september 2001 raakte het land zijn gekoesterde neutraliteit kwijt. De VS zetten dat jaar er een strategische basis op voor aanvallen in Afghanistan. Rusland bouwde in 2003 een eigen militair kamp, slechts 25 kilometer verwijderd van de Amerikaanse basis.

De economische situatie van het land verslechterde. Ruim de helft van de Kirgiezen leeft onder de armoedegrens; de familie van Akajev en de corrupte adviseurs die hij om zich heen heeft verzameld baden daarentegen in luxe.

De onvrede tegen het bewind groeide het sterkst in het zuiden van het land, dat zich politiek en economisch achtergesteld voelde. Na de geconstateerde verkiezingsfraude van vorige maand bleek het geduld van de bevolking met de president definitief uitgeput.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden