Reconstructie

Groeten van Terschelling, toneel van een schimmig politiek spel

Zomer 2012 ontdekt een boekhouder op Terschelling een enorm gat in de gemeentebegroting. Een ongeoorloofde truc kan uitkomst bieden. Het luidt het begin in van een schimmig politiek spel waarbij de normen worden opgerekt.

Beeld Harry Cock / de Volkskrant

I: debet en credit

Twee rijen cijfers die niet liegen: debet en credit. De accountant van de gemeente Terschelling ziet het op zijn computerscherm. Het klopt niet, er is een fout gemaakt. De eilander begroting is niet sluitend.

Het is donderdag 9 augustus 2012, een mooie zomerdag, hoogseizoen op het eiland. Langs het glazen gemeentehuis zwermen toeristen op huurfietsen. Het gebouw, nog maar enkele jaren geleden opgeleverd, lijkt ontworpen om openheid uit te stralen.

Binnen is het gebouw verlaten. Iedereen op de afdeling Financiën is met vakantie. Alleen de dan 54-jarige accountant - formeel is hij 'senior medewerker financiën' - zit achter zijn bureau. Op het stille kantoor berekent hij de cijfers voor het komende jaar.

Later, als alles fout is gegaan, zal hij in een brief aan het gemeentebestuur dit moment beschrijven: hoe hij die zomerdag 'in alle rust' de begroting opmaakt, tot het hem daagt: debet en credit, ergens gaat hier iets ernstig verkeerd. In de cijfers van de eilander begroting doemt een onverwacht tekort op van maar liefst drie ton.

Zo begint het 'klokkenluidersdossier', zoals ze het op Terschelling noemen. De afgelopen maanden groeide de kwestie uit tot een politiek pijnpunt. De accountant heeft 155 duizend euro gekregen om te vertrekken. Als hij de openbaarheid zoekt, dreigt de gemeente hem juridisch te vervolgen.

Zijn vertrek voltrok zich onder de regie van interim-burgemeester Rob Bats (VVD), die op Terschelling aanlandde nadat een burgemeesterspost in het Groningse Haren voortijdig ten einde was gekomen vanwege de Facebookrel. 'Geheimhouding' in het klokkenluidersdossier is van groot belang, sprak Bats bij zijn afscheid van Terschelling.

Maar wat moet er op Terschelling geheim blijven? De Volkskrant reconstrueerde op basis van interne e-mails, brieven, juridische stukken en geheime documenten de gang van zaken in het gemeentehuis, waar kritiek werd gesmoord en de begroting 'linksom of rechtsom' kloppend moest worden gemaakt.

Beeld Harry Cock / de Volkskrant

II: Drie ton

Op de dag dat hij het tekort van drie ton bespeurt, is de accountant een gezeten kracht binnen de gemeente. Zijn collega's zijn over hem 'alleen maar positief', staat in een beoordeling. Hoewel hij hier pas drie jaar werkt, zal hij binnenkort promotie maken naar een leidinggevende functie.

Maar nu wordt hij in zijn werkkamer op het verlaten gemeentehuis geconfronteerd met een groot probleem: een dreigend tekort van drie ton. Daar waar het kleine Terschelling taken wil afstoten, gaat het fout. De uitbesteding van de afvalinzameling, de overdracht van de ict-organisatie naar Leeuwarden: het valt allebei een ton duurder uit dan gedacht. Dan is er een onverwerkte bezuiniging: nog een ton.

Hoe werk je een tekort weg van drie ton? De salarisbegroting biedt uitkomst. Terschelling huurt veel extern personeel in. Dit maakt de salarisbegroting ondoorgrondelijk. Het is, e-mailt de accountant aan zijn collega's, 'de enige post waar de gemeenteraad weinig zicht op heeft'.

Voilà. Drie ton afgeboekt op de salarisbegroting, de begroting klopt. Maar 's nachts ligt de accountant er wakker van.

De volgende ochtend e-mailt hij zijn collega's en informeert hij ook burgemeester Jurrit Visser (PvdA). 'Ik herinner me dit gesprek niet', zegt Visser desgevraagd. 'Zolang ik burgemeester was, waren de financiën op orde.' Maar hij zegt ook: 'Uiteraard waren er zorgen over de financiële toekomst. Terschelling is een kleine gemeente, die nogal wat aan de kapstok heeft hangen.'

Terschelling is een eiland waar de aankomst van de veerboot het levensritme bepaalt. Op de veerkade ziet de accountant zijn chef terugkomen van vakantie. Check je mail, zoiets zegt hij, er moet drie ton bij. Op het eiland is dat voorlopig de laatste keer dat de kwestie wordt aangeroerd.

Beeld Harry Cock / de Volkskrant

III Van Haren naar Terschelling

Bij het aanbreken van het volgende hoogseizoen, juni 2013, arriveert een nieuwe burgemeester: Rob Bats van de VVD. Hij vervangt Jurrit Visser, die chronisch ziek is. Bats is één keer eerder burgemeester geweest, in het Groningse Haren. Nog geen jaar hield hij het daar vol. Onder zijn leiding onderschatte de gemeente een Facebookfeest dat ontaardde in massale rellen. Op Terschelling kan hij een frisse start maken. Maar Bats heeft nog maar net de ambtsketen omgehangen of hij ontdekt dat de eilander politiek net zo grillig kan zijn als die op de vaste wal. Onder politieke druk treedt een wethouder af, officieel wegens 'gezondheidsredenen'. De coalitie wankelt. Wat er gebeurt op Financiën is niet de eerste prioriteit van de nieuwe burgemeester.

IV: 'Directe aanval'

De accountant, opgeklommen tot 'teamleider Ondersteuning', maakt lange dagen. Geld om nieuw personeel aan te nemen is er niet, dus blijft hij zijn oude werk erbij doen: de cijfers van de gemeente bewaken. In feite draait hij 'een dubbele functie'.

Het glazen gemeentehuis is in de greep van een reorganisatie. Terschelling wil afrekenen met de 'heersende eilandcultuur', waarin burgers via de achterdeur vergunningen regelen en 'rechtstreeks invloed' uitoefenen op het werk van ambtenaren.

De accountant maakt zich zorgen. Vanuit zijn functie moet hij kritisch meekijken, vindt hijzelf. Waarschuwen als het fout gaat. Welnu, de problemen stapelen zich op. Zo noteert hij: 'De reorganisatie is ten onder gegaan in een jaarlijks tekort van drie ton.'

En het einde is niet in zicht: onderdeel van de reorganisatie is dat vergunningverlening en handhaving ('VTH', in gemeentejargon) overgaat naar een externe partij. Ook hier is 'geen goede financiële onderbouwing', aldus de accountant.

Achteraf zal hij zwart-op-wit gelijk krijgen. Maar dit is het voorjaar van 2014, en de gemeente rekent hem de kritiek aan. Dat hij uitspreekt dat de financiële onderbouwing niet klopt, wordt gezien als een 'directe aanval' op zijn superieuren. Als teamleider moet hij een 'positieve grondhouding' hebben.

Hij is niet de enige die problemen ziet. Een van zijn medewerkers krijgt in december 2013 een 'outplacementtraject' aangeboden. Hij ligt niet goed op de afdeling, maar er speelt ook iets anders. De man stelde vragen over wat een volgend financieel debacle dreigt te worden: de bruidsschat van de Koninklijke Nederlandse Redding Maatschappij (KNRM).

De KNRM, waarvan oud-burgemeester Visser voorzitter is, neemt de strandwachten over van Terschelling. Daarvoor krijgt de gemeente een korting van 35 duizend euro. Die wordt in één keer afgeboekt, heeft Bats de gemeenteraad beloofd. Maar is dat wel zo?

V: Grote schrik

Tot zijn 'grote schrik' ziet Rob Bats dat de KNRM-bonus niet in één jaar wordt afgeschreven, maar wordt omgeslagen over vijf jaar. Slecht nieuws voor een gemeente die geen euro kan missen. De gemeenteraad zal hem er hard over aanvallen.

Hij e-mailt de accountant dat de jaarrekening veranderd moet, in krachtige taal. 'Linksom of rechtsom ga ik ervan uit dat dit wordt gecorrigeerd conform intentie, afspraak en mandaat raad.' Maar de accountant weigert, hoezeer Bats ook aandringt. Want wat de gemeenteraad is beloofd over de bruidsschat van de KNRM, staat nergens op papier. Na een gesprek met de externe accountant van het eiland, bureau Ipa-Acon in Haarlem, is zijn conclusie: voldoen aan het verzoek van de burgemeester is 'uit den boze'.

Het is 2 april 2014, een fraaie voorjaarsdag. De dagen van de accountant op Terschelling zijn geteld. Nog geen week later stuurt Bats hem met buitengewoon verlof. Zijn motivatie, gedrag en werkwijze 'laten te wensen over'.

De twist over de KNRM staat 'los van het mogelijke arbeidsconflict', stelt Bats desgevraagd. Hij moet weg omdat zijn inzet te wensen overlaat, omdat hij zeurt over zijn parttimecontract. Maar als het juridische steekspel op gang komt, noemt de gemeente toch prominent de KNRM-kwestie, onder de noemer 'fouten in jaarrekening'.

Het gemeentebestuur probeert de accountant uit te kopen. Geen prijs is te hoog. Aanvankelijk wordt hem 70 duizend euro bruto geboden, deels uit te keren als rechtsbijstandsvergoeding of op andere 'fiscaal gunstige' wijze. 'Terschelling heeft hier in mijn beleving strikt de normen gehanteerd', aldus Bats. Later wordt het bod verder verhoogd: tot boven een ton.

Tot elke prijs wil de gemeente een openbare rechtszaak aan de vaste wal, in Leeuwarden, voorkomen. Want inmiddels heeft de accountant opnieuw aangekaart waar het in zijn ogen allemaal begon. Met het begrotingstekort van drie ton in 2012.

Beeld Harry Cock / de Volkskrant

VI: Onderzoek

Was er inderdaad een tekort van drie ton, waren er financiële problemen bij de reorganisatie, was er geen geld voor de overdracht van VTH-taken? Bats, die ooit FIOD-ambtenaar was en dus thuis is in cijfers, slaat aan het rekenen en is snel gerustgesteld: niets aan de hand. 'De constateringen waren niet ingewikkeld, maar wij wilden dat er nog wat dieper werd gekeken.'

Hiervoor wordt een onderzoeksbureau aangezocht dat Bats later zal omschrijven als 'extern' en 'onafhankelijk'. Het gaat om adviesbureau Ipa-Acon in Haarlem, de vaste externe accountant van het eiland. Onafhankelijk lijkt een groot woord: niet alleen fiatteerde dit kantoor eerder de omstreden begroting, dit is ook het bureau waar de accountant advies inwon over de KNRM-vordering. 'Neem ik kennis van', laat Bats weten. Het was de burgemeester ontgaan.

Het onderzoek vindt plaats onder 'absolute geheimhouding'. De onderzoekers mogen met geen enkele ambtenaar praten en niet alle relevante stukken inzien. Ipa-Acon kan zelf geen commentaar geven, vanwege afspraken met de gemeente Terschelling. De onderzoekers vinden geen concreet bewijs voor geschuif in de begroting, maar achten dit desalniettemin 'niet uit te sluiten'.

In droge taal sommen de onderzoekers verdachte zaken op. Uitgerekend over 2012 en 2013 ontbreekt een 'analyse' van de besteding van het salarisbudget. Bij de reorganisaties zijn nooit 'was-wordt-lijsten' gemaakt: wat het vroeger kostte, wat het nu mag kosten.

Het accountantsbureau wijst op de informele cultuur van een kleine gemeente als Terschelling, waar in 'direct contact' veel zaken worden geregeld. Ook de burgemeester is in het duister gehouden, vrezen de onderzoekers. Inhoudelijk 'ontbrak er financiële informatie' richting het college van B en W, en dat 'ons inziens lange tijd'.

De accountants bevelen nader onderzoek aan. Bats trekt een ander plan.

Op een gure maandag in augustus belegt hij in het gemeentehuis een geheime raadsvergadering. Alleen fractievoorzitters zijn welkom. Bats heeft goed nieuws: alles is in orde, de accountant heeft zich vergist. Zoals hij later schrijft: het vermoeden van een misstand is 'evident niet bewaarheid' geworden.

Voor de coalitie in de gemeenteraad is de zaak daarmee afgedaan. 'In vertrouwen zijn wij over alles geïnformeerd', zegt Christa Oosterbaan, fractievoorzitter van de PvdA, met 4 zetels de grootste op het eiland. 'Er is niks aan de hand, maar sommige mensen vinden dat moeilijk te geloven.'

VII:Schuldig

Bijna tegenover het glazen gemeentehuis woont Willem Heere (VVD), ooit wethouder van financiën. Op partijbijeenkomsten steekt hij zijn mening niet onder stoelen of banken. Heere begrijpt niets van het optreden van zijn partijgenoot Bats. 'Waarom die geheimhouding? Als je het openbaar maakt, kan het verhaal tenminste de wereld uit.'

Het is september 2014. De oppositie in de gemeenteraad, Plaatselijk Belang Terschelling (PBT), drie man sterk, neemt geen genoegen met het relaas van Bats. Ze krijgen nul op het rekest: vragen die een raadslid van de PBT indient, worden als 'niet verzonden en gesteld' beschouwd.

Later krijgt de fractievoorzitter van PBT, Guus Schweigmann, een telefoontje van het Openbaar Ministerie. De vragen die vanuit zijn partij zijn gesteld, daarover heeft de gemeente het OM ingeseind. De politicus moet zich melden voor verhoor in Leeuwarden, wegens het lekken van geheime informatie.

Onder geheimhouding schrijft Bats aan de gemeenteraad: 'Het OM heeft laten weten dat het de heer Schweigmann schuldig acht.' Normaliter is dat oordeel voorbehouden aan de rechter, maar zo ging het inderdaad, zegt Schweigmann. 'De officier van justitie zei: 'Je bent schuldig, je mag dit nooit meer doen.' Toen kon ik gaan.' Het OM in Leeuwarden wil geen commentaar geven.

Rond de jaarwisseling verlaten ze het eiland, de accountant en de burgemeester. Terwijl de accountant zijn bungalow ontruimt, krijgt hij in twee zaken impliciet gelijk. De overdracht van VTH-taken was inderdaad 'om financiële redenen zeer problematisch', staat in een officiële evaluatie. Ook inzake de KNRM-korting, waarin hem 'fouten' zijn verweten, draait de gemeente bij. In de jaarrekening wordt de korting omgeslagen over vijf jaar, al had Bats dat graag anders gezien.

Bij zijn laatste raadsvergadering spreekt Bats over het belang van geheimhouding. Hij complimenteert de coalitiepartijen, die begrijpen dat deze kwestie niet openbaar moet worden. 'De raad heeft het dossier zorgvuldig afgesloten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden