Groeten uit de parelbuurten

Wat maakt dat de ene probleem- wijk er weer bovenop komt en de andere buurt niet? Veerkracht is meer dan oude woningen slopen of opknappen. Actieve bewoners verdienen ruim baan. Drie voorbeelden.

Wie door de Haagse Galileïstraat wandelt, een vooroorlogse straat met ruime huizen en knusse voortuintjes, ziet gemakkelijk de doorgang naar Emma's Hof over het hoofd. Verscholen achter een huizenblok ligt een grote stadstuin waar je kruiden mag plukken en je meegebrachte wijn kunt drinken. Kinderen pompen grondwater op voor de vijver en doen er spelletjes.


Emma's Hof staat symbool voor de heropleving van het Regentessekwartier, een wijk die haar slechte reputatie uit de jaren tachtig en begin jaren negentig met succes heeft opgepoetst. Op een buurtfeest in 2007 bedachten zes omwonenden een plan voor een openbare tuin op de plek van een gekraakt patronaatsgebouw annex boksschool. In 2011 werd de stadstuin geopend, vorig jaar is Máxima langsgekomen om het initiatief te prijzen. Vrijwilligers schoffelen en snoeien, houden er schaaktoernooien en poëziemiddagen.


Hoe komt het dat de ene wijk afglijdt en blijft kwakkelen, terwijl de andere buurt wel de weg terug omhoog vindt? Cultuursociologe Miriam van de Kamp (33) vergeleek de heropleving van drie vooroorlogse wijken: het Regentessekwartier (Den Haag), Zuilen (Utrecht) en het Willemskwartier (Nijmegen). 'In 2009, toen ik begon, kende ik ze alle drie niet. Vooral over Zuilen en het Willemskwartier gingen de verschrikkelijkste verhalen rond: overlast, criminaliteit en verpaupering.'


Ze stapte op de fiets en ontdekte een andere kant. Ze sprak met bewoners, wijkmanagers, welzijnsmedewerkers, ondernemers en makelaars en vond verborgen parels. 'Het gaat in deze drie buurten beter dan twintig jaar geleden. Nieuwe mensen gaan er wonen en ze blijven er ook. Er is letterlijk en figuurlijk meer glans: panden worden opgeknapt, er is leven in de brouwerij.'


Van de Kamp deed haar onderzoek bij het Centre for Modern Urban Studies aan de Haagse Campus van de Universiteit Leiden. Vandaag verschijnt De veerkracht van wijken. Het boek wordt gepresenteerd in De Nieuwe Regentes, een voormalige bad- en zweminrichting die nu als theater dienstdoet. Nog zo'n parel in de Haagse wijk: buurtbewoners hebben het theater in 2013 gered nadat de gemeente de subsidie had stopgezet.


'De opkomst, neergang en heropleving van Zuilen en het Willemskwartier zijn in grote lijnen vergelijkbaar', zegt Van de Kamp. 'Eerst zie je groei en bloei na de komst van fabrieken. Als die sluiten, raakt een groot deel van de laaggeschoolde bevolking werkloos. Zij die elders een woning kunnen krijgen, trekken weg. In het Haagse Regentessekwartier waren minder fabrieken. De wijk gleed af toen gezinnen er wegtrokken.'


Het Regentessekwartier werd gebouwd als stadsuitbreiding nadat rond 1876 aan de oostrand van Den Haag een vuilverbranding en een gasfabriek werden geopend. Er kwamen zowel arbeiderswoningen als herenhuizen; het Regentessekwartier is van oudsher gemengd van bevolkingssamenstelling. Het vertrek in de jaren tachtig van de vuilverbranding en het gasbedrijf betekende weliswaar banenverlies, maar het maakte de wijk vooral gezonder - buurtcomités hadden hard actie gevoerd voor de sluiting.


Niettemin hobbelde de wijk achteruit. Van de Kamp: 'Het contact tussen migranten en autochtonen was beperkt, er kwamen te veel coffeeshops en te weinig parkeerplaatsen. Op het Koningsplein, nu weer een charmant pleintje waar kinderen onder de kastanjebomen voetballen en schommelen, hadden drugsdealers vrij spel.'


Maar zelfs in een verslechterende situatie zijn er in een veerkrachtige wijk altijd bewoners die trots en actief blijven. 'Ze zeggen in enquêtes weliswaar dat ze zich minder veilig voelen, maar ze maken zich boos als de media tendentieus over hun buurt berichtten.' Mede dankzij die betrokkenheid werd het Regentessekwartier zeker niet de grootste probleemwijk van Den Haag. Anders dan in het Nijmeegse Willemskwartier en het Utrechtse Zuilen lag de oplossing niet in de eerste plaats in sloop of renovatie van oude corporatiewoningen. 'De meeste huizen in het Regentessekwartier zijn particulier bezit. Je moet dus de huizenbezitters op hun verantwoordelijkheid wijzen. Wie zijn pand verwaarloosde, werd door de gemeente aangeschreven. Wie achterstallig onderhoud pleegde, kreeg subsidie.'


Belangrijk is dat de bewoners en instituties elkaar goed verstaan, want de verhoudingen zijn vaak gespannen. 'Inspraak schept verwachtingen. Als je niet oprecht luistert, worden mensen sceptisch: ze doen toch maar wat ze willen.' Zo zijn veel omwonenden ontevreden over de concrete realisatie van De Verademing, een in 2004 geopend sport- en recreatiepark op de plek van de oude vuilverbranding in het Regentessekwartier. 'De vervuilde grond is opgehoogd, waardoor de Verademing een bastion geworden is waar je omheen loopt in plaats van doorheen. De buurt had andere oplossingen aangedragen.'


Kortom, de initiatieven en ideeën van de mensen zelf kunnen het verschil maken in een veerkrachtige wijk. Van de Kamp: 'Dat moet je als gemeente koesteren. Maar de transitie is een kwestie van lange adem, terwijl buurtregisseurs en opbouwwerkers vaak van functie veranderen. Bewoners klagen: moesten we wéér het hele verhaal doen. Mijn advies aan ambtenaren: verken de buurt per fiets, ga met de bewoners in gesprek, weet wat er leeft.'


Er bestaat niet een formule om een wijk er weer bovenop te helpen, maar een valkuil wil Van de Kamp wel noemen. 'Draagkrachtige middeninkomens trekken is vaak het streven, maar hoe lang blijven ze? Voelen ze zich betrokken, of gaan hun kinderen naar een school in een betere buurt, waar ook de fitness is? Kunnen de oude bewoners er blijven wonen? Ik sprak een mevrouw die wilde verhuizen naar de nieuwbouw, maar de huur bleek te hoog. Ze berustte: als ik geen trappen meer kan lopen, vraag ik maar een liftstoel aan.'


Hoe ziet de toekomst eruit voor de drie wijken? 'Zuilen en het Willemskwartier zijn op de goede weg, maar de komende jaren worden cruciaal. Zeker met de nieuwe bezuinigingen op welzijn, jongerenwerk en zorg is de vraag hoe het de kwetsbare inwoners daar zal vergaan.'


Per saldo heeft het Regentessekwartier de beste troeven, concludeert Van de Kamp. 'Natuurlijk zijn ook hier aandachtspunten, zoals illegale kamerverhuur en lege winkels. In de richting van krachtwijk Transvaal zijn zeker rafelranden.' Er zijn sinds 2004 veel Oost-Europeanen komen wonen; de buurt wordt wel eens Klein Warschau genoemd. 'Maar het leidt tot weinig spanningen. De liefde voor fraaie, betaalbare oude koophuizen lokt nieuwe bewoners. Ze vinden er gelijkgestemden - hoogopgeleid, geëngageerd, werkzaam in culturele of publieke sector.'


Miriam van de Kamp, De Veerkracht van wijken, 232 pagina's. De Nieuwe Haagsche, euro 19,95

INTUSSEN IN ZUILEN, UTRECHT

Wat voor wijk? Lokaal opgerichte verenigingen bouwen vanaf 1913 een tuinstaddorp naar Engels voorbeeld voor de huisvesting van de veelal uit Amsterdam en Groningen afkomstige werknemers van de staalfabrieken Demka en Werkspoor.


Nu kent de Utrechtse wijk grote variatie: van karakteristieke jarendertighuizen en moderne eengezinswoningen tot lage flats in uiteenlopende bouwkundige staat. Het oorspronkelijke dorp (Oud-Zuilen) hoort niet bij de gemeente Utrecht, maar valt onder Stichtse Vecht.


Waar gaat het mis? In de jaren zeventig vertrekt de meeste industrie uit Zuilen; vandalisme en drugs komen ervoor in de plaats. De beleving van leefbaarheid verschilt echter per buurt. In 1992 gaan woedende buurtbewoners naar Hilversum na negatieve tv-reportages van Brandpunt en Reporter, maar de toon is gezet.


In 2009 worden een lesbisch stel en een transseksueel weggepest. De buitenwereld ziet heel Zuilen, een lappendeken van buurtjes, als één pot nat.


Keerpunt? Vanaf midden jaren negentig wordt er op grote schaal gesloopt en herbouwd; in 2003 volgt een tweede ambitieus ontwikkelingsplan. Zuilen-Oost wordt in 2007 Vogelaarwijk vanwege overlast van jongeren, jeugdcriminaliteit en andere sociale problemen.


Kwetsbare factoren? Veel nieuwkomers tonen geen betrokkenheid, hun sociale en professionele leven speelt zich elders in de stad af. Een deel van de oorspronkelijke bewoners kampt met sociaal-economische problemen en is daardoor kwetsbaar.


Verborgen parels? De Lessepsbuurt met vooroorlogse tuinstadswoningen zou eigenlijk worden gesloopt. Maar trotse wijkbewoners komen in actie en dwingen renovatie af. Het Anton Pieck-achtige deel van deze buurt in Zuilen heeft voor velen een iconische waarde.


In het Julianapark, ooit een no-goarea, drijven vrijwilligers sinds 2006 het Antje Drijver Paviljoen. Het theehuis is de huiskamer van het park geworden. Het paviljoen is vernoemd naar een actieve buurtbewoonster van het eerste uur. Een aantal leden van de gemeenteraad was aanvankelijk gekant tegen een horecavoorziening in het Julianapark, uit angst voor verdere verloedering van het park.


Wat zegt de makelaar? Over een huis uit 1935 in de F. Koolhovenstraat, 200.000 euro: 'Keurig nette tussenwoning in de wijk Zuilen met zonnige tuin, achterom en diverse uitbreidingsmogelijkheden! De wijk Zuilen is een prettige wijk om te wonen. De laatste jaren is er veel vernieuwd in de wijk, zoals onder andere de nieuwbouw Groen Zuilen en Op Buuren. De woning is verder goed gelegen ten opzichte van uitvalswegen en het openbaar vervoer. Het Julianapark is op minder dan vijf minuten fietsafstand te vinden, met onder andere een dierenpark en het Antje Drijver Paviljoen.'


INTUSSEN IN WILLEMSKWARTIER, NIJMEGEN

Wat voor wijk? Arbeidersbuurt met dorps karakter, gebouwd in 1916-1925 tussen twee spoorlijnen ten westen van de binnenstad. De woningbouwvereniging bouwt onder meer voor het personeel van de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen, de Eerste Nederlandse Elektrische Vlasindustrie en zeepfabriek Dobbelman. Een echte tuinstad wordt het niet: de woningen staan dicht op elkaar en er is weinig groen.


Waar gaat het mis? Midden jaren zestig heeft het Willemskwartier het op een na laagste welstandsniveau in Nijmegen. 'Hogere beroepsgroepen' en jongeren vertrekken. In 1966 zijn er 19 bedrijven met 3.198 arbeidsplaatsen; in 1981 nog maar 7 bedrijven met 109 werknemers. Veel corporatiewoningen verkeren in slechte staat.


Keerpunt? Eerste ronde stadsvernieuwing in de jaren zeventig en tachtig. De volkswijk verandert ook onbedoeld, omdat veel huurders na een tijdelijke verhuizing buiten de wijk toch niet meer terugkeren. Tweede ronde stadsvernieuwingen in 2004-2015 met meer koopwoningen.


Kwetsbare factoren? In 2012 scoort de wijk nog steeds laag op gezondheid, zorg, participatie en zelfredzaamheid. Autochtonen en migranten kiezen voor hun kinderen een school buiten de wijk. Zittende bewoners zien de 'yuppenflatbewoners' als indringers; nieuwkomers moeten wennen dat het leven zich op straat afspeelt. Het legt de zwakte van het gemengd bouwen bloot.


Verborgen parels? In 2011 opent Voorzieningenhart 't Hert: buurthuis, brede basisschool, jongerencentrum, Centrum voor Jeugd en Gezin en sporthal. Bewoners en professionals met hart voor de buurt maken daar het verschil.


Wat zegt de makelaar? Huis uit 1988 in de Jacob Catsstraat, 165.000 euro: 'SUPER nette tussenwoning in een kindvriendelijke woonwijk met diverse speelmogelijkheden. De wijk is op loopafstand van het centrum en het station gelegen. De locatie is perfect.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden