Reportage Provinciale verkiezingen 2019

GroenLinks wil besturen na ‘klimaatverkiezingen’ – de verwachtingen zijn hooggespannen

Gejuich en gekreun wisselen elkaar af bij GroenLinks. Vreugde om de eigen winst, afschuw om de winst van FvD. Maar de vraag is of de partij nu echt kan doorbreken in het provinciaal bestuur. 

GroenLinks in Utrecht bij de exitpolls tijdens de uitslagenavond van de provincialestaten- en waterschapsverkiezingen. Beeld Arie Kievit

GroenLinks wil het kabinet in de Eerste Kamer aan een meerderheid helpen ‘om Nederland te veranderen’. Dit kondigde partijleider Jesse Klaver woensdagavond laat aan in Utrecht. Hij denkt niet alleen aan het klimaatbeleid maar ook aan de positie van de ‘harde werkers in de publieke sector, de politie, de zorg, het onderwijs’.

Klaver sprak op de landelijke uitslagenavond van GroenLinks in de Utrechtse Winkel van Sinkel. Hij vierde daar in zijn toespraak de groei van GroenLinks in de provinciale staten en in de Eerste Kamer. De nieuwe staten kiezen eind mei de nieuwe Eerste Kamer. Daar tekent zich voor GroenLinks een verdubbeling van het aantal zetels af van 4 naar 8. Klaver (32) feliciteerde in zijn speech ook Forum voor Democratie, de grote overwinnaar van de statenverkiezingen.  

Gekreun

Eerder is de avond  uitgelaten begonnen en vol gespannen afwachting. Hoe groot wordt de overwinning, is steeds de hamvraag. ‘Laten we niet te groot worden’, verzucht een GroenLinkser van het eerste uur, die alle pieken en dalen in de afgelopen dertig jaar heeft meegemaakt. ‘De jongeren stromen toe en die verwachten zoveel. Maar als het te hard gaat, komt teleurstelling en gedoe.’

De eerste exitpolls vergroten de feestvreugde niet echt. De verwachte uitslag voor Zuid-Holland, wordt met gejuich én gekreun begroet. Gejuich voor de voorspelde winst voor GroenLinks, van 3 naar 5 zetels en het verlies van de PVV. Maar intens gekreun bij de voorspelling voor Forum voor Democratie. Die partij lijkt in Zuid-Holland de grootste te worden. ‘In Zuid-Holland is GroenLinks traditioneel nooit erg sterk’, zegt Tweede Kamerlid Tom van der Lee.  

Verdubbeling

Dat geldt ook voor de tweede poll die binnenkomt, Noord-Brabant. Daar lijkt GroenLinks van 3 naar 5 zetels te gaan. ‘Dat is mooi’, zegt campagneleider Wijnand Duyvendak, ‘want ook in Brabant zijn we niet heel sterk.’ Hij verwacht nu 7 à 8 zetels in de Eerste Kamer. ‘Een verdubbeling.’ Daarmee stelt hij de verwachting naar beneden bij. Partijleider Jesse Klaver noemde steeds 9 zetels als doelstelling om zo het record uit 1999, 8 senaatszetels, te breken.

Maar Gelderland, dat is GroenLinks-land met vooral Nijmegen, Arnhem, Wageningen en Renkum. Daar moet het feest beginnen. En dat gebeurt ook met de geraamde verdubbeling naar 6 zetels. 

In de aanloop naar de verkiezingen voorzagen peilingen dat GroenLinks mogelijk de grootste partij zou worden in liefst drie provincies – Groningen, Utrecht en Noord-Holland. Daar wordt op de uitslagenavond in Utrecht vooral verwachtingsvol naar uitgekeken. De eerste exit-poll van RTV Noord stemt weinig hoopvol. Die geeft aan dat de SP in de provincie de grootste blijft met 6 zetels gevolgd door  de PvdA en GroenLinks met ieder 5. Voor de PvdA is dat een verlies van een zetel, voor GroenLinks twe winst.

Het partijkader in Utrecht kijkt eigenlijk alleen naar de eigen partij. Fluisterend valt het een enkeling, die de feestvreugde niet wil bederven, op dat de partij niet de daling van SP, PvdA en D66 opvangt. ‘Links’ als geheel lijkt te krimpen, net als twee jaar geleden bij de Tweede Kamerverkiezingen. Bij de eerste, heel voorzichtige ramingen van de samenstelling van de nieuwe Eerste Kamer lijkt GroenLinks, maar ook de PvdA in de positie te komen om het kabinet aan een meerderheid te helpen. De PvdA bij de vernieuwing van het pensioenstelsel en GroenLinks bij het klimaatbeleid. Maar het zijn ramingen. De stem van een statenlid weegt immers zwaarder in dichtbevolkte provincies. Daardoor volgt de komende weken een schimmenspel om ‘reststemmen’ te verdelen tussen bevriende partijen. Pas eind mei is de samenstelling van de Eerste Kamer daarom echt duidelijk.

Rugwind

Concreet gaat het GroenLinks er nu om door te breken in het provinciaal bestuur. Niet eerder eindigde GroenLinks in een enkele provincie bij de top-drie. Zelden bestuurde de partij mee. Nu wil GroenLinks ook daar, net als in de gemeenten, gaan besturen en zo een solide basis te leggen als bestuurderspartij. 

Partijprominent Paul Rosenmöller, de nummer één voor de Eerste Kamer, die eind mei door de nieuwe statenleden wordt gekozen, houdt het landelijk voorzichtig op een ‘verdubbeling, misschien wat meer’ van het aantal statenzetels. De afgelopen jaren had GroenLinks 30 van de 570 zetels in de provinciale staten.

Wekenlang had GroenLinks in de campagne ongekende rugwind. ‘Dit zijn klimaatverkiezingen’, herhaalde Jesse Klaver (32) keer op keer. De wind draaide maandag door de aanslag in Utrecht. Opeens werd de aandacht verlegd naar terreur en wat daaraan gedaan kan worden. Niet direct een onderwerp voor provinciaal bestuur maar wel bepalend voor het debat en de sfeer.

Toch zijn de verwachtingen in Utrecht hoog. Al dertig jaar pleit GroenLinks voor ‘groen’ beleid. Jarenlang bijna tegen dovemansoren, maar nu is groen voor vrijwel iedereen bespreekbaar. Oogsttijd dus, voor GroenLinks.

En dan is er natuurlijk Jesse Klaver zelf. Die trad vier jaar geleden aan als partijleider, nadat Bram van Ojik de partij door een diep dal had geloodst. Klaver moest nieuw elan brengen. Hij kondigde aan een ‘beweging’ te gaan bouwen om ‘Nederland te veranderen’.

Derde test voor Klaver

Met meet-ups en kantinebijeenkomsten poogde hij daar vorm aan te geven. In de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen in 2017 gaven peilingen de partij zicht op 18, misschien 20 zetels. De recorduitslag, 14 zetels in de Kamer met 9,1 procent van de stemmen, voelde een beetje als een teleurstelling. Bij de gemeenteraadsverkiezingen een jaar geleden zakte de partij terug naar 8 procent van de stemmen. 

De provinciale verkiezingen zijn voor Klaver de derde test. Nu moet de grote doorbraak komen. Nu wil de partij het ‘glazen plafond’ van 10 procent van de stemmen doorbreken. Dat lukte één keer, twintig jaar geleden bij de Europese verkiezingen. Het is vooral een psychologische horde die genomen moet worden om de stijgende lijn onder Klaver vast te houden.

Lees ook:

Opdoffer voor kabinet: zeven zetels tekort in Eerste Kamer, Forum voor Democratie en GroenLinks profiteren
Weglopende kiezers bij de regeringspartijen CDA en D66 brengen het derde kabinet-Rutte in een lastig parket: het moet volgens de eerste exitpolls zien door te regeren met een tekort van zeven zetels in de Eerste Kamer. Vooral Forum voor Democratie en GroenLinks profiteren. Forum komt uit het niets met tien zetels in de Eerste Kamer en wordt ook in één keer een belangrijke factor in de provincies.

Forum voor Democratie met monsterzege van 0 naar 10 zetels: ‘Dit had niemand durven dromen’
In Theater Figi in Zeist barst om 9 uur een overweldigend kabaal los onder de aanhangers van Forum voor Democratie. In één klap wordt de partij volgens de exitpolls de grootste in Zuid-Holland. ‘We gaan ge­schiedenis schrijven.’

VVD’ers slaken een kreet van schrik bij het zien van de eerste exitpoll
De VVD had zich ingesteld op verlies. Een nederlaag die zijn schaduw vooruit werpt, heeft als voordeel dat hij al verwerkt is voor hij op het scorebord komt.

D66 na verlies: blijf luisteren naar Rob Jetten
Rob Jetten had in betere omstandigheden zijn eerste statenverkiezingen als fractieleider kunnen beleven. D66 betaalt opnieuw de prijs voor meeregeren en verliest meerdere zetels in de Eerste Kamer. Een tegenvaller, maar zijn partij blijft pal achter hem staan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.