Groene façade kwelt milieu

Van de populaire metalen siergevels spoelt met regenwater veel meer koper, zink en lood dan gedacht. Om het watermilieu te ontlasten zou een verbod het beste zijn en een kunststof coating uitkomst bieden....

René Didde

ZWARE METALEN als koper, zink en lood sijpelen met het regenwater op ruime schaal uit bouwmaterialen. Regenwater dat van gevel en dak stroomt van het wetenschapsmuseum New Metropolis in Amsterdam, bevat bijvoorbeeld 11 milligram koper per liter regenwater.

Net als New Metropolis is ook de Sonesta-koepel in Amsterdam door geoxideerd koper karakteristiek groen gekleurd. Deze koperen koepel is goed voor ruim 6,5 milligram koper per liter. Van een doorsnee Amsterdamse woning spoelt met elke liter regenwater 2,9 milligram zink en 0,2 milligram lood van dakgoot en dakbekleding.

Dit blijkt uit onderzoek door Stichting Reinwater. 'Deze emissiewaarden zijn vergelijkbaar met fabriekslozingen die Reinwater tegenkwam bij metaalverwerkende industrie in Wallonië', schrijft de milieuorganisatie in Tijdschrift Duurzaam Bouwen.

De organisatie wil een onverwijld verbod op koperen, zinken en loden façades die louter een esthetische functie hebben. Voor een functionele toepassing als de dakgoot bepleit Reinwater coatings en kunstrubber-bekleding van het metaal, of een goot gemaakt van duurzaam hout die is overspannen met beschermlaagjes. De door de metaalbranche opgerichte Stichting Duurzaam Bouwmetaal is furieus over het Reinwater-onderzoek. 'Ongeloofwaardig, ongenuanceerd en eigenlijk onbestaanbaar', reageert directeur ir. Robert Frankena, gepensioneerd Billiton-medewerker. 'Als dak en gevel goed zijn aangebracht is het voorbewerkte, gepatineerde koper door het groenige laagje juist beter bestand tegen uitspoeling. Er moet wat anders aan de hand zijn. Dit loopt de spuigaten uit.

'Het bestaat niet dat de hele gevel oplost. In Kopenhagen staan honderdvijftig jaar oude koperen koepels uit de tijd van de totstandkoming van de Vrije Constitutie nog fier overeind.'

En in die tijd gebruikte de ontwerpers heel wat slechtere bouwmetalen dan de huidige architecten, aldus Frankena. Hij wijst op recent onderzoek van TNO, waaruit blijkt dat de uitspoeling van zink uit bouwmaterialen naar het milieu nog maar tien procent bedraagt van eerdere schattingen. 'Nieuwe legeringen met titaan, en de sterk afgenomen verzuring maken dat er veel minder zink afspoelt, en voor koper gelden soortgelijke ontwikkelingen.'

Dat neemt niet weg dat de Milieudienst in Amsterdam de resultaten van het Reinwater-onderzoek bevestigt. 'Ons eigen historische pand aan het Weesperplein heeft een koperen koepeltje, en daar hebben we zelfs gehalten van 60 milligram koper gemeten, ruim vijf keer zoveel als bij New Metropolis', zegt dr. ir. Anton Kiewiet van de Milieudienst, die binnenkort systematisch onderzoek naar de metaalafspoeling hoopt te starten. Duurzaam Bouwmetaal heeft aangeboden te helpen. Als het aan hem ligt moeten gebouwen die veel zware metalen verliezen een regenwaterfilter aanbrengen. 'Daarmee kunnen koper, zink en lood eenvoudig uit het water worden gehouden.'

Reinwater testte ook de koperafgifte van de waterleiding in Amsterdam. Na een nacht stilstand tapten de onderzoekers 0,68 milligram koper per liter water, en in stromend water verliest de leiding nog altijd 0,11 milligram koper. Wie in Amsterdam zijn tuin sproeit, en het water sijpelt vervolgens in gracht, vaart of sloot, overschrijdt de grenswaarde voor lozing op het oppervlaktewater met een factor dertig, aldus Reinwater. De voor het waterleven veilige geachte koperconcentratie bedraagt 0,0038 milligram per liter.

Overigens belandt veel van dit water niet direct in het milieu, maar passeert het eerst via het riool de zuiveringsinstallatie, waar een deel van het koper wordt weggevangen. Ook speelt het probleem niet overal even sterk. Vooral in gebieden met meer 'hard' water sijpelt koper naar het milieu.

'Door innovaties van de koperfabrikanten en de centrale ontharding van water vermindert het probleem. Toch blijft de bouw een diffuse bron van zware metalen, die wij uit het oogpunt van het waterbeheer verder willen terugdringen', zegt drs. Ruud Teunissen van het Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling (RIZA) in Lelystad. Hoewel veel organismen enig koper en zink nodig hebben als essentieel element, is met name koper in te hoge concentraties behoorlijk giftig voor bijvoorbeeld watervlooien.

Vanwege milieuproblemen als verdroging is het de laatste jaren in zwang geraakt om het regenwater in nieuwe woonwijken niet langer door het riool af te voeren, maar ter plaatse vast te houden. Door afspoeling van metalen van de trendy gevels en goten uit nieuwbouw, kan een opeenhoping van zware metalen plaatsvinden. 'Dat staat duurzaam stedelijk waterbeheer in de weg', zegt drs. Marjo Knapen van W/E adviseurs duurzaam bouwen.

Net als de Amsterdamse Milieudienst ziet het kritisch bouwadviesbureau in het Reinwater-onderzoek een bevestiging van het inzicht zoveel mogelijk kunststof alternatieven toe te passen. 'Polybuteen en polypropeen waterleidingen hebben geen nadelen', aldus Knapen.

Toch zijn ook de kunststof leidingen niet van alle smetten vrij. PVC-waterleidingen liggen nog altijd onder vuur vanwege de chloortoepassing in de productiefase. Belangrijker nog is dat wordt gesuggereerd dat in kunststofleidingen vorming van zogeheten biofilms optreedt. Op het plastic oppervlak zouden allerlei bacteriën gedijen, en dat is vooral sinds de Legionella-drama's geen geruststellend perspectief.

Uit onderzoek van het KIWA blijkt vooralsnog dat in het laboratorium geen buitensporige vorming van dergelijke biofilms optreedt, maar het onderzoek naar kunststofleidingen in de alledaagse praktijk is nog niet afgerond.

Op het milieu-adviesbureau CREM weet ir. Heleen Boerma wel een bewezen bezwaar tegen kunststofwaterleidingen. 'Koper scoort weliswaar slechter op ecotoxiteit, maar beter op het gebied van energie. Dat komt doordat kunststofleidingen veelal een grotere diameter hebben, waardoor meer onnodig verwarmd water afkoelt', zegt Boerma, die recent in een zogeheten levenscyclusanalyse (LCA) de verschillende milieuprestaties van kunstofleidingen vergeleek met koperen exemplaren.

Een wetenschappelijk gefundeerd oordeel over welk alternatief het beste is, kan Boerma niet geven. 'Het is een politieke, beleidsmatige keuze', vindt ze. 'Als een gemeente het waterbeheer belangrijk vindt, dan moet ze voor kunststof kiezen, en dan vooral de polypropeen buis, want hoewel de fabrikanten allemaal werken aan verbeteringen, heeft de polypropeenbuis van de onderzochte systemen de kleinste diameter.'

Een wethouder in een gebied met zacht water, die zich wil laten voorstaan op energieprestatie en bestrijding van het broeikaseffect, moet dus vooral koper kiezen. VROM en KIWA lijken intussen steeds minder te porren voor het uitspreken van een voorkeur voor het ene of het andere systeem. Zo zal in het zogeheten Nationaal Pakket Duurzaam Bouwen dit jaar vermoedelijk niet langer kunststof bouwmaterialen worden aanbevolen boven metalen als zink en koper.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden