Weblog

Groei Afrika is eigenlijk een systematische plundering volgens Burgis

Afrika is vooral een groeicontinent voor foute politici en malafide zakenlieden, blijkt uit het boek The Looting Machine.

Angolees-Chinees topoverleg in de Grote Hal van het Volk in Peking, 9 juni 2015. President Dos Santos van Angola (linker rij, derde van links) en zijn delegatie overlegt met de Chinese premier Li Keqiang (rechter rij, tweede van rechts). Beeld reuters

Wie een beetje moe wordt van al te optimistische verhalen over de economische kansen in Afrika, het opkomende continent, kan voor een flinke dosis realistische narigheid terecht bij het nieuwe boek The Looting Machine. De titel, 'De plundermachine' zegt eigenlijk al genoeg, maar voor alle duidelijkheid is er nog een ondertitel: 'Warlords, tycoons, smugglers and the systematic theft of Africa's wealth'.

Dit is geen rapport van een actiegroep. De auteur, Tom Burgis, is correspondent van de Britse zakenkrant The Financial Times, het lijfblad van de bankiers in de City van Joris Luyendijk ('Dit kan niet waar zijn'). De Financial Times loopt ook voorop bij het promoten van Afrika onder de zakenlieden. De krant heeft een website met een nieuwsbrief, This is Africa, met positief getoonzette verhalen.

Afrika is een groeimarkt, er moeten huizen worden gebouwd voor de uitdijende middenklasse van het continent waarvan de populatie tegen 2100 verviervoudigd zal zijn, meldt die site op 16 mei bijvoorbeeld. De economische groei is hoog en de koopkracht neemt toe. Afrika is rijk aan grondstoffen en de FT bericht gretig over nieuwe exploraties en lucratieve deals over de winning daarvan. Voorlopig kan het internationale bedrijfsleven zijn hart ophalen in Afrika.

Spannende misdaadroman
Het is daarom opmerkelijk dat FT-correspondent Burgis juist helemaal inzoomt op de negatieve effecten van de hernieuwde belangstelling voor de Afrikaanse grondstoffen. Zijn boek leest als een spannende misdaadroman; hij ontrafelt de ene na het andere duistere constructie waarbij leden van Afrikaanse elites en internationale zakenlieden zichzelf verrijken onder het mom van ontwikkeling en vooruitgang.

De voorkant van Tom Burgis'onthullende boek. Beeld Uitgever William Collins

Als journalist van de gezaghebbende krant met zijn uitgesproken voorkeur voor de vrije markt en het bedrijfsleven werd Burgis ontvangen voor interviews door hoofdrolspelers die voor de meeste journalisten hun deuren dichthouden. Zoals de machtigste man na de president in Angola, Manuel Vicente, die jarenlang het staatsoliebedrijf Sonangol leidde (hij is nu vice-president). Die legde uit hoe het systeem van vervlechting van overheidsfunctionarissen en particuliere bedrijven werkt in Angola en dat daar niets illegaals aan is.

Het verhaal over Angola is het fascinerendste deel in dit onthutsende boek. In andere landen, zoals Guinee-Conacry, figureren regelrechte boeven als de couppleger Moussa 'Dadis' Camara en de Israëlische sjacheraar op miljardenschaal Beny Steinmetz. In Angola zijn de hoofdrollen weggelegd voor op het oog allemaal nette mensen.

President Dos Santos graait niet zelf al te opzichtig; hij laat de verrijking van zijn familie over aan zijn dochter Isabel, een 'onafhankelijke' zakenvrouw, door het Amerikaanse blad Forbes vorig jaar bestempeld tot eerste vrouwelijke miljardair in Afrika. Isabel dos Santos begon met een kleine concessie van de staat in de diamantwinning en bouwde haar portefeuille via een lucratieve contract met de staat voor de introductie van mobiele telefonie in hoog tempo uit. Fameus werden haar aandelenpakketten in Portugal (media en banken).

Ondoorzichtig web
Ze bouwde een netwerk - beter gezegd een ondoorzichtig web - van bedrijfjes en investeringsmaatschappijen met slimme constructies voor belastingontwijking (een brievenbus in Amsterdam). Naast Isabel dos Santos en Vicente zorgen nog enkele vertrouwelingen van de president voor constructies en speciale ondernemingen om te profiteren van de enorme olie-inkomsten en de toename van economische activiteiten, zoals de bouw, die voor een aanzienlijk deel wordt uitgevoerd door Chinezen.

De rol van China bij de 'roof van de grondstoffen in Afrika' is een steeds terugkerend thema in het boek van Burgis.

Tom Burgis tijdens een video-interview. Beeld PBS
Op de Benfica-markt in de Angolese hoofdstad Luanda vergapen Chinese bezoekers zich aan voorwerpen van ivoor die illegaal worden aangeboden. Beeld ap

China begon aan het begin van deze eeuw met de zoektocht naar bestemmingen voor de enorme voorraad westerse valuta (volgens Burgis nu 3,5 biljoen dollar) dankzij het handelsoverschot en naar grondstoffen en landbouwgrond. Die lagen in Afrika voor het oprapen.

De Chinese methode: concessies bij de grondstoffenwinning in ruil voor wegen, spoorwegen, stadions en andere gewenste bouwwerken. Peking bemoeit zich niet met de interne kwesties van partnerlanden, zoals schendingen van mensenrechten.

De Angolese ex-marxistische regering, die tijdens de lange burgeroorlog tegen het rechtse verzet Unita weinig vrienden in het Westen had (afgezien van de oliemultinationals) was een van de eerste landen die toehapten. Maar anders dan het vaak wordt voorgesteld ligt de samenwerking ingewikkelder dan een handjeklap tussen twee regeringen, schrijft Burgis.

De Angolese elite rond de president - de clique wordt in Angola de Futungo genoemd naar de plek van het presidentieel paleis - besefte dat voor 'legale' zelfverrijking een tussenlaag nodig was van 'particuliere' ondernemingen. Als Chinese partner werd de zakenman Sam Pa in Hongkong gevonden.

Sam Pa bouwde met enkele zakenpartners een imperium op genoemd naar het adres in Hongkong: de Queensway Group. In Angola werd een joint venture met Sonangol opgericht: China Sonangol, een investeringsmaatschappij. In werkelijkheid doet dat bedrijf weinig anders, ontdekte Burgis na jaren onderzoek, dan dealtjes regelen tegen vette commissies.

Ingewikkelde kanalen
Investeringen in de aanleg van infrastructuur regelde de Queensway Group via een dochteronderneming: China International Fund (CIF). Miljarden van Angola's olie-inkomsten vloeien zo naar de Futungo (waarin enkele generaals een hoofdrol spelen) via ingewikkelde kanalen.

Zelfs het Internationaal Monetair Fonds kon maar tweederde van de 33 miljard dollar die in de boeken 'zoek' was in 2013 terugvinden; van de wel gevonden overboekingen was volkomen onduidelijk of er enige prestatie tegenover stond.

Sam Pa sloeg zijn vleugels uit over andere delen van Afrika. Burgis brengt het allemaal in kaart. Zijn opvallendste nieuwe vriend is Robert Mugabe van Zimbabwe, de poet bestaat daar uit diamanten. De hoogbejaarde president zorgde dat grote sommen geld uit de diamantmijnen van Marange in het oosten van het Land met hulp van de Queensway Group naar zijn eigen kas en die van zijn schaduwstaat en -repressieapparaat stroomt. Burgis laat zien hoe Mugabe zich zo kon vastklampen aan de macht, die hij een paar jaar met de oppositie had moeten delen.

Een van de weinige foto's van Sam Pa, midden. Hier is hij in Dubai en heeft een contract getekend voor de bouw van een olieraffinaderij. Volgens Burgis werd Sam Pa in de staatsmedia van Dubai omschreven als de baas van China Sonangol. Beeld Foto uit boek
Illegale diamantzoekers in het Zimbabwaanse winningsgebied Marange in 2006. De winning werd later met harde hand gemonopoliseerd door handlangers van president Mugabe en zijn zakenvrienden van de Chinese Queensway Group. Beeld ap

Dit is wel een eenzijdig boek: de nadruk ligt op de duistere netwerken van machthebbers en zakenlieden van laag allooi, terwijl 'nette' westerse multinationals ook vaak de grens met de criminaliteit overschrijden.

De Amerikaanse goudwinningsgigant Newmont speelt een dubieuze rol in het hoofdstuk over de goudwinning in Ghana met desastreuse gevolgen voor de natuur en de landbouw van de inwoners van het winningsgebied. Maar hoe de verhoudingen tussen de multinationals en de raderen in de 'roofmachine' liggen, blijft gissen.

Ook kwam zelfs Burgis, die de Queensway Group min of meer ontmaskerde, er niet achter hoe sterk de banden zijn van Sam Pa, zijn kompanen en de politieke machthebbers in China. Officieel zijn er geen banden, de Chinese regering distantieert zich van Sam Pa's particuliere onderneming, maar hoe komt het dat de deuren van hoogwaardigheidsbekleders in Peking altijd openstaan als Sam Pa met een delegatie 'zakenlieden' uit Afrika arriveert?

Burgis schreef geen afgeronde thriller, het is het eerste deel van wat een lange serie non-fictie-misdaadverhalen kan worden.

(Een kortere versie van dit artikel verscheen in Sir Edmund van de Volkskrant op 20 juni 2015)


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden