Grimme Glimme Gnimme Bimme

Kunstenaarsweduwen zijn vaak lastpakken. Ze beschouwen het hun nagelaten werk als een schat waar anderen met hun tengels van af moet blijven....

Achttien jaar heeft de stemimprovisator en bandleider moeten wachten voor hij zijn opname van Kurt Schwitters' Ursonate kon uitbrengen. Stoorzender was zoon Ernst Schwitters, die volhield dat alleen zijn vaders vertolking bestaansrecht had.

De Ursonate is de mooiste onzintekst uit de wereldliteratuur. De Duitse dichter en beeldend kunstenaar Kurt Schwitters (1887-1948) heeft er ruim tien jaar lang obsessief aan geschaafd en getimmerd, tot elke lettergreep in het dertig pagina's tellende gedicht onwrikbaar op zijn plaats stond. Met de fameuze aanhef Fb tzUu, pf, kwii Ee begint een muzikaal spel met betekenisloze klanken, dat imponeert door zijn dwingende systematiek (een variant op de klassieke sonatevorm) en ontroert en amuseert door zijn speelse gekte.

Jaap Blonk is sinds 1979 in de ban van Schwitters 'Sonate in Urlauten'. Hij hoorde de tekst voor het eerst in een literair cafn Arnhem, waar hij optrad met het dichtgenootschap CLUB ('Collectief Leesbaarheid Utrechtse Binnenstad'). Jules Deelder stond ook op het programma ('die was toen nog niet zo beroemd'), maar de meeste indruk maakte de jonge acteur Hans Hausdr, die de Ursonate van papier oplas. Blonk was meteen verkocht: 'Ik was gefascineerd, had geen idee dat zoiets bestond.'

Hij begint fragmenten in te studeren, thuis, met alleen zichzelf als publiek. 'Ik speelde destijds saxofoon en schreef door Hans Lodeizen beloede gedichten, die ik later met de mantel der liefde heb bedekt. Aan het optreden met de Ursonate dacht ik nog niet. Maar na een jaar of twee realiseerde ik me dat ik bijna het hele ding uit mijn hoofd kende. Misschien moest ik er iets mee doen.'

Eind 1982 voert Blonk de Ursonate voor het eerst in het openbaar uit, samen met Ppeelman. Het duo treedt niet op voor nette theaterbezoekers, maar, conform de dadaische geest van de tekst, tijdens de ochtendspits in het Amstel Station. Vijf werkdagen achtereen worden nietsvermoedende forensen opgeschrikt door een krachtig grimme glimme gnimme bimme of tilla loola luula loola.

Een vertrouwdere speelomgeving volgt als Blonk in het gezelschap van 'toekomstige Maximalen', onder wie de dichters Arthur Lava en Koos Dalstra, op tournee gaat langs de Nederlandse jeugdhonken. Een vuurproef wordt zijn solo-optreden in het uitverkochte Muziekcentrum Vredenburg. Blonk fungeert er als voorprogramma van de popgroep The Stranglers en wordt nog net niet door 'oprotten' scanderende fans van het podium getrokken.

Tegen die tijd weet Blonk zo goed de weg in de tekst, dat het tijd wordt voor een plaatopname. Die komt er in 1986 voor BVHaast, het label van Willem Breuker. Blonk maakt logisch vloeiend geheel van de vier delen (Erster Teil, Largo, Scherzo en Presto), waarbij hij de instructies in het tekstboek ('munter', 'streng taktmig') zo letterlijk mogelijk opvolgt. Als er 'sehr krig' staat, brult hij het uit even zie je dan die vandaalbestendige jeugdhonken voor je waarin de sonate zijn vorm vond. Ook in visueel opzicht spreekt de productie klare taal. Het ontwerp van Piet Schreuders ('Kurt Schreuders' volgens de hoestekst) is een hommage aan Jan Tschichold, de fameuze Zwitserse typograaf die het tekstboek van de Ursonate in 1932 zijn kloeke, nieuw-zakelijke aanzien gaf.

In september 1986 gaat het mis. Blonk krijgt een brief op poten van de Keulse uitgeverij Dumont, namens Ernst Schwitters. De erven weigeren elke toestemming, de plaat dient onverwijld uit de handel te verdwijnen. De onheilstijding kan Blonk nog steeds zonder haperen opdreunen: 'Die von Ihnen unberechtigterweise hergestellte Schallplatte ist vollstig zu vernichten und der Nachweis daruns binnen einer Woche zuzustellen.'

Blonk: 'We hadden Ernst drie keer toestemming gevraagd, maar zonder resultaat. Later bleek dat hij zes maanden op reis was in de Stille Oceaan. Willem Breuker zei: Schwitters kan het dak op, we dhet. Ik stond die zomer 24 keer op de Boulevard of Broken Dreams; een uitgelezen kans om de lp te verkopen.'

De plaat verdwijnt van het toneel en verandert op slag in een begeerd curiosum al vinden nog aardig wat exemplaren aftrek via het ondergrondse circuit. Dat het verbod Blonk hoog zat, bleek jaren later nog op een cd van zijn avant-rock trio Braaxtaal. In het stuk Deutsche Lyrik wordt de gehate brief op snauwende Feldwebel-toon voorgedragen: 'Das Werk ist, wie all-gem-ein bekannt, in je-derrr Form ge-sch'

Dat Ernst Schwitters opnamen van de Ursonate tot zijn laatste snik heeft gedwarsboomd, vindt Blonk nog steeds onbegrijpelijk. 'Het is vooral zo bizar omdat Kurt Schwitters in het tekstboek duidelijke instructies heeft achtergelaten voor interpretaties door anderen.' Het waren dergelijke instructies ('ein einzelner Vokal ist kurz, zwei gleiche nicht doppelt, sondern lang') waarop Blonk zijn uitvoering baseerde. Klinkende voorbeelden had hij niet, pas later hoorde hij het zeldzame fragment dat Kurt Schwitters in 1932 op een 78-toerenplaat had vastgelegd.

Schwitters' nalatenschap bestaat voor een groot deel uit dergelijke fragmenten; de Tweede Wereldoorlog heeft er weinig van heel gelaten. Nadat Schwitters in 1937 voor de nazi's naar Noorwegenwas gevlucht, werd een deel van zijn entartet verklaarde werk vernietigd. Zijn Merzbau, een enorme, grotachtige sculptuur, verspreid over ettelijke vertrekken en etages van zijn huis in Hannover, ging bij geallieerde bombardementen verloren.

Daarom was het groot nieuws toen in 1992 een mysterieuze bandopname opdook waarop Schwitters de complete Ursonate voordraagt. Een cd-versie verscheen een jaar later op het Duitse label Wergo. Het verhaal van de ontdekking, een drie decennia beslaande geschiedenis waarin de Nederlandse componisten Dick Raaijmakers en Michel Waisvisz een sleutelrol vervullen, vormt een whodunit op zichzelf.

Blonk was aanvankelijk onder de indruk van de Wergo-cd. 'Sommige delen klinken bij hem heel zangerig. Ik ben daardoor ook wat meer melodische fragmenten gaan benadrukken.' Maar gaandeweg kwam de twijfel op. 'De eerste minuten lijken aardig op het fragment uit 1932, daarna wordt het verbazingwekkend saai. Ik kan moeilijk geloven dat dit Kurt Schwitters is.

'Misschien is het Ernst. Ik ben niet de enige die dat denkt. Ernst heeft de Ursonate in 1958 al eens op de plaat gezet voor de BBC. Dat was een goedmakertje omdat Kurt Schwitters de BBC kort voor zijn dood tevergeefs had gevraagd een opname van de Ursonate te mogen maken. Maar niemand kende hem, hij werd als een ouwe gek weggestuurd. In een brief aan zijn zoon klaagde hij dat na de Merzbau nu ook zijn tweede levenswerk, de Ursonate, verloren ging. Het lijkt me zeer waarschijnlijk dat Ernst Schwitters' verzet tegen andere uitvoeringen gebaseerd was op die brief.'

De schoffering door de BBC is niet Kurt Schwitters' enige bittere ervaring in Engeland. Toen hij er in 1940 vanuit Noorwegen aankwam, werd hij als Duitse vluchteling achttien maanden opgesloten in een interneringskamp. Het verhaal gaat dat al zijn medegevangenen na afloop de Ursonate uit hun hoofd kenden.

Ernst Schwitters stierf in 1996 in Oslo, tot op het laatst toe vereenzelvigd met zijn bewonderde vader, wiens werk hij fanatiek tegen echte of vermeende vervalsingen bleef verdedigen. Vier jaar na zijn dood werd in het Sprengel Museum te Hannover de grote Schwitterstentoonstelling Aller Anfang Ist Merz georganiseerd. Blonk vrolijkte de opening met de Ursonate op. Hij maakte er kennis met Ernsts zoon Bengt, een bemiddelde Noorse architect die geen Duits bleek te spreken en geen zin had in gedoe over uitvoeringsrechten.

Met medewerking van Bengt Schwitters werd de Stiftung Kurt und Ernst Schwitters opgericht, die Blonk toestemming verleende voor een heruitgave van de opnamen uit 1986. Eindelijk mocht zijn Ursonate officieel bestaan. De op het Basta-label verschenen cd biedt mooi vergelijkingsmateriaal: aan de oude versie is een live-vertolking uit 2003 toegevoegd. De tekst klinkt lichtelijk anders, maar zit Blonk nog steeds als gegoten. 'Ik moest alleen even de passages nakijken waar eerst 18 keer RrRrRr en dan 24 keer RrRrRr staat.'

Schwitters' klanktaal blijkt slijtvast. 'De Ursonate is een onbetwist meesterwerk, ook door de dwingende vorm. Ik heb meer klankdichten op mijn repertoire, maar die zijn gaandeweg afgevallen. Teksten van Arp en Tzara en Marinetti zijn leuk om te lezen, maar missen de muzikale kwaliteit die ze geschikt maakt om voor te dragen.'

In 1986 behoorde Blonk nog tot de pioniers. Inmiddels is er een scala aan vertolkers, van de slagwerker Arnold Marinissen tot de actrice Antoinette Jelgersma, die deze week met de Ursonate op de planken staat. Blonk is iets opgevallen. In het slotdeel liet Schwitters in een Kadenz ruimte voor eigen variaties van de vertolker. Hij voegde er een uitgeschreven voorbeeld ad libitum bij, maar dat was alleen voor uitvoerders 'zonder fantasie'. Blonk: 'Ik ken heel wat uitvoeringen, maar hoor nooit iemand die zijn eigen Kadenz doet. Dan ben je voor mij meteen een beetje tweede garnituur.' Hij moet er hard om lachen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden