Grijpt Wiebes de macht terug bij het 'koninkrijk Belastingdienst'?

De staatssecretaris van Financiën zal de Kamer er donderdag van moeten overtuigen dat hij eindelijk orde op zaken zal stellen bij de weerbarstige dienst.

Staatssecretaris Wiebes van Financiën. Beeld ANP

Staatssecretaris Wiebes grijpt in bij de Belastingdienst. Hij wil de controle terug nadat de reorganisatie zo pijnlijk is misgelopen. De raad van bestuur wordt vervangen door een ambtenaar van Financiën en voor uitgaven moet toestemming aan het ministerie worden gevraagd. Het wordt een nieuwe poging om de bestuurlijke kloof tussen Belastingdienst, ministerie en politiek te overbruggen - een kloof die drie decennia geleden ontstond.

Het was eens maar nooit weer, de hulp van de staatssecretaris van Financiën bij de belastingaangifte van een burger. Henk Koning deed het nog in 1985 voor AVRO-directeur Wibo van der Linde. De verontwaardiging was groot. Sindsdien loopt een diepe kloof tussen 'Financiën' en de Belastingdienst.

De politiek moet zich verre van de dienst houden. Dat was de boodschap. Maar die heeft twee kanten, zoals staatssecretaris Wiebes nu ondervindt. Enerzijds moet de politiek zich niet bemoeien met de inhoud van het werk. De dienst gaat immers om met uiterst vertrouwelijke informatie: de fiscus weet 'alles' van de 8,5 miljoen particulieren en 1,6 miljoen bedrijven die belasting betalen. De 'politiek' moet daar met de vingers afblijven.

Anderzijds is er een cultuur ontstaan waarin de dienst vindt dat de politiek zich ook verre moet houden van de dienst als zodanig. Daardoor kon de fiscus zich als een koninkrijk binnen het ministerie van Financiën opstellen waar de minister, de staatssecretaris of de secretaris-generaal - de hoogste ambtenaar - zich niet mee dienden te bemoeien.

De dienst ging niet mee in de verzelfstandigingsmode in de jaren negentig. Andere overheidsinstellingen, zoals de uitkeringsfabrieken UWV voor werknemers en de Sociale Verzekeringsbank, werden zelfstandige bestuursorganen. Daarmee kwamen ze op afstand te staan van het kabinet en 'hun' ministerie van SZW. Toch ontkwam ook de Belastingdienst niet aan modernisering. Er kwam een heuse raad van bestuur. Daarmee werd de suggestie gewekt dat het om een bedrijf gaat.

Niets is minder waar. De Belastingdienst is een ambtelijke organisatie van het zuiverste water. Een ingewikkelde organisatie bovendien. De dienst is als een eilandenrijk verspreid over het hele land. Dat is verdeeld in regio's en die hebben hun eigen regiokantoren. Zenuwcentrum is het administratiecentrum in Apeldoorn - ver weg van Den Haag.

Dat eilandenrijk is door automatisering al een stuk kleiner dan het ooit was. De afgelopen decennia kreeg de dienst de ene reorganisatie na de andere voor de kiezen. En daarbij kwam steeds meer en steeds complexer werk. Allerlei regelingen (spaarloon, levensloop) werden ingevoerd en weer afgeschaft. De dienst ging ook toeslagen uitbetalen: zorgtoeslag, huurtoeslag, kindgebondenbudget en kinderopvangtoeslag. De Algemene Rekenkamer wees herhaaldelijk op de fraudegevoeligheid van dat stelsel.

Die werd staatssecretaris Frans Weekers (VVD) van Financiën in januari 2014 fataal. Zijn positie was al wankel door de 'Bulgarenfraude' - het uitbetalen van zorg- en huurtoeslag aan Bulgaren in hun vaderland. Achterstanden met het uitbetalen van toeslagen in Nederland werden de druppel. Regeringspartij PvdA wilde toen wekelijks van Weekers verslag over het op orde brengen van de Belastingdienst. Daarmee zou niet de dienst, maar hijzelf feitelijk onder politieke curatele worden gesteld. Hij trad af.

Voor zijn opvolger Eric Wiebes is de reorganisatie van de Belastingdienst dan ook vanaf dag één prioriteit. Voorjaar 2015 had hij zijn plan klaar. Vijfduizend man moesten vertrekken, vooral lager administratief personeel, en 1.500 hoger opgeleide krachten aangenomen. Inmiddels kennen we de schade: een totaal uit de hand gelopen regeling waarvan vooral 65-plussers profiteren met enorme vertrekbonussen.

Normale procedures zijn niet gevolgd, de gang van zaken werd onvoldoende gecontroleerd. Geheel volgens de weerbarstige cultuur van de dienst, benadrukken ingewijden. 'Vaak werd mondeling overlegd, waarbij weinig op papier werd vastgelegd', aldus Wiebes in zijn 'feiten-relaas' aan de Kamer. En hijzelf? Hij moet toegeven dat het hem eigenlijk ook maar is overkomen.

Donderdag legt Wiebes daarvoor verantwoording af in een tot de tanden toe gewapende Tweede Kamer. Die zal hij ervan moeten overtuigen dat hij de man is die dienst op orde kan brengen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden