Grijp de macht

De chef maakt er een puinhoop van: totaal ongeschikt voor de macht. Je handen jeuken om zelf de touwtjes in handen te nemen....

Door Bert Wagendorp

Volgens de filosoof Socrates, zoals geciteerd in Plato's Politeia, zit het met leidinggeven aldus: 'De grootste straf is door iemand te worden geleid die daarvoor minder geschikt is dan jij, vooral als je dat aan jezelf te wijten hebt.'

We kennen de voorbeelden. Hebben we de leiding, dan herinneren we ons maar al te goed de verschrikkelijke tijd vwe zelf de leiding namen en alles anders werd. Hebben we ergens n de leiding, dan volstaat het meestal even naar de dienstdoende leidinggevende te kijken om vast te stellen dat good old Socrates helemaal gelijk had.

Soms is de leiding nu eenmaal op ondoorgrondelijke wijze in handen gekomen van een idioot, en dan moet er aan stoelpoten worden gezaagd. Dan dient het eigenbelang te worden opgeofferd, ten bate van het algemene. Een mens moet zijn verantwoordelijkheid kennen. Niet voor het geld. Socrates zei al tegen Trasymachus dat niemand de leiding ambieert vanwege de materi voordelen. 'Men verlangt een beloning, omdat besturen niet voordelig is voor de bestuurder, maar alleen voor degenen die bestuurd worden.'

Het zou natuurlijk beter zijn wanneer de baas vrijwillig een stapje opzij zou doen voor echt talent, maar dat zie je zelden. Je kunt nog zo'n geschikte leider zijn, vanderen dat zien word je vaak toch gedwongen flink met de ellebogen te porren, voor je de tent van een wisse ondergang mag redden.

Als we nou met allemaal toppertjes onder elkaar waren, had dit stuk niet geschreven hoeven worden. Dat wist Socrates al: 'Als er een gemeenschap zou ontstaan met alleen maar goede mensen, reken maar dat men dan net zo hard zou proberen de macht te ontlopen, als men nu probeert haar te grijpen.' Als er in de toko een goede vent aan de touwtjes trekt, heeft hde sores en jij de lol. Dus wat zou je je dan druk maken? Alleen, je kunt zelf wel een prima vent zijn, maar je zult zien dat er bij de sollicitatieprocedures weer een paar zwakbegaafden met lage voorhoofden doorheen glippen, die vervolgens omhoog vallen naar de hoogste regionen, speciaal om jou het leven zuur te maken.

Grijp de macht!

Maar hoe?

'Ik zou zeggen: sla er Machiavelli op na', zegt Harry Starren, directeur van managementcentrum de Baak van werkgeversvereniging VNO/NCW. Starren schreef samen met Twan van de Kerkhof De 21 geboden van modern leiderschap.

'Kijk', zegt Harry Starren, 'als je wilt weten hoe je een leidinggevende pootje kunt lichten, zou ik zeggen: volg eens een managementcursus. Als je weet hoe goed leidinggeven werkt, weet je ook hoe je leiderschap kunt ondergraven.' Maar managementcursussen zijn peperduur, dus beginnen met een paar boeken is een goede tweede optie.

Met Starrens boek heb je, voor maar iets meer dan een euro per stuk, een stel leidersgeboden in handen die zich prima laten ombouwen tot een aanvalsplan. Voor de eerste verbale donderpartij volstaat zelfs de inhoudsopgave. Waar is hier de bezielende visie? (hoofdstuk 1). De leiding in dit bedrijf droomt, maar daden ho maar! (hoofdstuk 2). Ze luistert niet (hoofdstuk 9), ze leert niks van fouten (hoofdstuk 10), ze vertrouwt niemand (hoofdstuk 11), ze inspireert niet (hoofdstuk 12), ze is niet integer (hoofdstuk 19) en ze geeft het slechte voorbeeld (hoofdstuk 13). Nee, zij moet weten wanneer haar tijd is gekomen (hoofdstuk 7).' Dat hakt erin.

Goed is het, om ook nog even Niccolchiavelli's De heerser erbij te pakken. 472 Jaar na de eerste verschijning van Il Principe is dat boek, in een prachtige uitgave (Atheneum Polak en Van Gennep) vertaling (van Frans van Dooren) nog altijd verkrijgbaar en de moeite waard. Aan de basisprincipes van de macht, het veroveren en de verdediging ervan, is in bijna vijf eeuwen nu eenmaal niets veranderd. Vooral hoofdstuk IX, 'Over de hoogste macht die men aan zijn medeburgers te danken heeft' en hoofdstuk XIX, 'Hoe men moet vermijden dat men veracht en gehaat wordt', kan de ambitieuze oproerkraaier veel hebben in de voorbereiding van de kantoorcoup.

Zeker voor alle slachtoffers van Joep P.M. Schrijvers' bestseller Hoe word ik een rat, de kunst van het konkelen en samenzweren, is het standaardwerk van Machiavelli een aanrader. Van Hoe word ik een rat werden de afgelopen twee jaar tienduizenden exemplaren verkocht en de vertalingen The way of the Rat en Das Ratten-Prinzip doen het ook enorm goed. Het is dan ook een grappig boek.

Maar de stoelpootzager heeft er weinig aan. Iedereen die zich gaat gedragen volgens de aanwijzingen van Schrijvers, zal binnen de kortste keren volgens de voorspellingen in hoofdstuk XIX van Machiavelli worden veracht en gehaat.

Nee, dat moet subtieler. En dat kan ook, zegt Nicole Eggermont, directeur Schouten & Nelissen Training en Opleiding, en met Arianne van Galen auteur van Beginnen met leidinggeven. Daaruit kan worden afgeleid dat, om de positie van de zittende leidinggevende te verzwakken en rijp te maken voor ontmanteling, kan worden besloten tot een communicatieboycot. Iets ergers dan de combinatie van isolement verantwoordelijkheid, is volgens Eggermont moeilijk te bedenken.

Het achterhouden van informatie is volgens Eggermont een veel toegepaste strategie om de baas eronder te krijgen. Die kan zo op een vervelend moment totaal worden verrast door tegenvallers, waarvoor hij ondertussen wel verantwoordelijk wordt gehouden.

Als subtiliteit niet meer helpt, kunnen ook grovere middelen worden ingezet.

Het kan nooit kwaad degene die op de stoel zit waarop je aast op enigerlei wijze in discrediet te brengen. Hier kan Hoe word ik een rat nog een paar ideetjes opleveren, te vinden onder 'Bazen ondermijnen' in het hoofdstuk 'Streken en zetten'. Domweg een hoer op de chef afsturen en vervolgens zijn vrouw bellen is daarin niet opgenomen. Wel 'ja-zeggen, nee-doen', in de lift de kwaliteiten van de baas in twijfel trekken, misverstanden cren, vertragen, demotiveren, ziekmelden en roddelen. Johan Cruijff is de hoofdpersoon in weer een andere bestseller, Je gaat het pas zien als je het doorhebt, over Cruijff en leiderschap, van voormalig minister Pieter Winsemius. Voor de omhoogbewegende jonge uitdager is met name het hoofdstuk 'De beste man moet ook de aanvoerder zijn', van belang. Uit die stelling volgt namelijk dat je, om aanvoerder te worden, de beste man moet zijn. Of in elk geval moet worden gezien als de beste man. En daaruit volgt weer dat het ondermijnen van aanvoerderschap kan beginnen met het zaaien van twijfel: is onze aanvoerder wel de beste?

Management-trainer Rogier Offerhaus, ook bekend van het boek Inspirerend leidinggeven; 10 Krachtbronnen voor Persoonlijke Effectiviteit, noemt dat het 'ontmaskeren' van de leider. Zo ontmaskerde Pim Fortuyn in 2002 zijn tegenstanders Melkert en Dijkstal: zij bleken niet de leiders die ze voorgaven te zijn. Maar het allerbeste is het volgens Offerhaus om een crisis te cren en vervolgens tot 'ontmaskering' over te gaan.

Timing is ontzettend belangrijk bij de sluipmoord op de leider, zegt Offerhaus. Hij omschrijft de ideale overnamestrategie als volgt: 'Je graaft een mooie diepe kuil voor iemand en begint hem er langzaam in te duwen. En als hij er dan bijna in ligt, vraag je: Zal ik het overnemen?' Er is, zegt Offerhaus, wel essenti voorwaarde: 'Als je de leider wilt verslaan, moet je een goede leider zijn.'

Zoveel manieren om leiderschap onderuit te halen en zelf leider te worden, om vervolgens zelf ook weer opzij te worden gezet. Zo gaan die dingen. Het is voor elke hemelbestormer goed nog even de bespiegelingen van een wijze, ervaren leider erop na te slaan, de Persoonlijke notities van de grote Romeinse keizer-filosoof Marcus Aurelius (121-180), feitelijk een soort spirituele managementcursus. Uit Boek vier: 'De tijd is een soort rivier van gebeurtenissen, een wilde stroom. Want zodra iets gezien wordt, is het alweer meegesleurd en drijft er iets voorbij dat ook weer meegevoerd zal worden.' Een leidinggevende, bijvoorbeeld, Hoe word ik een rat nog in de binnenzak.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden