Griet op de Beeck en Jan Terlouw corresponderen met elkaar: 'Jou mógen omarmen zal me in staat stellen het boekenbal te overleven'

De boekenweek

Boekenweekgeschenkauteur Griet Op de Beeck en boekenweekessayist Jan Terlouw schrijven elkaar over hoofd en buik, privé en publiek, koeien en kalfjes.

Beeld Floor Rieder

Lieve Griet,

We hebben elkaar nooit in persoon ontmoet en nu brengen de Volkskrant en de CPNB ons bij elkaar. Niet in persoon hebben we elkaar ontmoet, wel op een ander vlak. Want ik heb verscheidene boeken van je gelezen en jij hebt misschien ook wel eens iets van mij langs zien komen. Ik realiseer me dat ik nog nooit met een schrijver echt van gedachten heb gewisseld, afgezien van wijlen mijn vrouw en mijn oudste dochter, maar dat is wat anders. Ik ben schrijvers incidenteel tegengekomen, Harry Mulisch, Jan Wolkers, Hugo Claus en anderen, maar tot een nader contact kwam het zelden. Met Renate Dorrestein zat ik in een commissie, heel prettig, maar we verloren elkaar weer uit het oog. Willem Frederik Hermans en ik woonden jaren tegelijkertijd in Parijs, maar de eerste keer dat ik hem ontmoette zei hij zo denigrerend mogelijk: 'Zo, hoe is het met uw boekjes', wat geen aanleiding was om het contact te verdiepen.

Mijn vrienden waren en zijn in het algemeen wetenschappers en politici, met hen voel ik me thuis. Maar kijk, nu kom jij op mijn pad. Je fileert de karakters van mensen met een vlijmscherp mes, ik lees het met bewondering. Politici ben ik op je snijtafel nog niet tegengekomen, maar ik heb natuurlijk niet alles gelezen. Ik ben benieuwd of je wetenschappers droogstoppels vindt en politici bedenkelijke sjoemelaars.

Warme groet,

Jan Terlouw

Boekenweek

Ter gelegenheid van de Boekenweek (die plaatsvindt van zaterdag 10 tot en met zondag 18 maart) vroegen wij Griet Op de Beeck en Jan Terlouw met elkaar te corresponderen. Op de Beeck is de auteur van het Boekenweekgeschenk Gezien de feiten. Jan Terlouw schreef het Boekenweekessay, Natuurlijk. Het geschenk is tijdens de Boekenweek gratis bij besteding van ten minste 12,50 euro aan Nederlandstalige boeken, het essay kost dan 3, 50 euro.

Lieve Jan Terlouw,

Ik zal nooit meer op dezelfde manier over W.F. Hermans denken na jouw verhaal. Toen ik net gedebuteerd was zei een filmmaker me: 'Als je in Hollywood een vriend wil, moet je een hond nemen.' Hij lachte om zijn eigen grapje, en voegde er met een ernstige frons aan toe dat precies hetzelfde gold voor het literaire milieu van de Lage Landen. Nu begrijp ik waarom.

Ik ben gezegend met twee prachtige schrijversvrienden, Herman Koch en Tommy Wieringa, en dat koester ik, zoals eeuwige koulijders de eerste voorjaarszon. Omdat het extra glans geeft aan een vriendschap, vind ik, dat je allebei weet wat het is: dat rare leven waarin je al die uren in je eentje zit te schrijven aan een boek waar straks weer iedereen zomaar alles van mag vinden. Dat is telkens opnieuw van een rillerige kwetsbaarheid. Of heb jij dat nooit zo ervaren?

Ik onderdruk de spontane neiging om het respectvolle 'u' te gebruiken voor de man die toch al sinds mijn tiende of zo mijn held is. Ik heb geloof ik al je romans gelezen, gretig en met overgave. Ze hebben me houvast gegeven, en inzichten, waar ik zoveel nood aan had in die tijd.

Vandaag bewonder ik ook nog je moed en je daadkracht. We delen dezelfde bezorgdheid over de wereld, denk ik, die over onze schandelijk mismeesterde planeet misschien wel op kop. Op Mars kunnen we vooralsnog niet wonen, dus is dat de basis van alles, toch?

Griet op de Beeck Beeld Floor Rieder

Zo'n beetje iedereen is het erover eens dat de grote middelen dringend moeten ingezet, en vervolgens gebeurt er veel te weinig. Dat kan me diep ontregelen en opzadelen met een verpletterend gevoel van machteloosheid. En dus heb ik groot respect voor al wie, zoals jij, elke kans grijpt om die ongemakkelijke waarheid onder de aandacht te brengen, om mensen te activeren en te motiveren. Ik kijk zo uit naar de dag waarop we massaal van onze politici eisen dat ze eindelijk doen wat nodig is.

Dat is misschien wel mijn probleem met alvast een deel van de politici: dat ze zich bovenal laten leiden door hun eigen electorale belang. Ik begrijp dat ergens wel, ik wil ook graag blijven doen wat ik doe. Maar hoe kan er echt vooruitgang geboekt worden als politici zeggen wat ze vermoeden dat kiezers willen horen, in plaats van werkelijk leiderschap te tonen, en bijvoorbeeld de veranderingen af te dwingen die een klimaatcatastrofe kunnen afwenden?

Of schat ik dat, als meisje dat het politieke bedrijf ook maar observeert vanuit de verte, verkeerd in, vind je? Heb jij niet de heerlijke vrijheid ervaren van als wetenschapper én schrijver én politicus een autonomer man te zijn en dus wél krachtig stelling te kunnen innemen?

Verder wil ik meteen met een bende fascinerende wetenschappers en gedreven politici een lange avond rond een tafel gaan zitten met een goed glas wijn, zeker als jij ze zou uitkiezen en er dan ook bij was. En dan dronk ik op jou, en op het beter dat bijna altijd bestaat. Of denk jij van niet?

Hartelijk,

G

Lieve Griet,

Dank voor je waarderende en lieve brief. Jij bent de echte literator, want je schrijft indringend over mensen. In je boek GIJ NU komt een stoet zeer geloofwaardige representanten van de moderne welvaartssamenleving voorbij. Je boekenweekgeschenk, dat de CPNB me stuurde, kon ik ook niet wegleggen. Ik leefde zeer mee met Olivia. Maar mijn dochters hebben niets van Roos. Zo, voorlopig genoeg admiration mutuelle wat mij betreft.

We delen zorg over de manier waarop we omgaan met onze planeet. Ik wijt het aan de enorme afstand tussen ons brein en onze buik. Met onze logische hersens kunnen we ongelofelijk veel, is de vooruitgang razend snel, maar onze gevoelens, onze beleving ontwikkelen zich nauwelijks. Kijk naar wat we weten uit de klassieken, Thucydides, het Oude Testament: dat zijn toch vrijwel dezelfde mensen als wij?

Wat wel een aanzienlijke ontwikkeling heeft doorgemaakt is de publieke moraal. We martelen verdachten niet meer van overheidswege om een bekentenis af te dwingen. We radbraken niet meer op het marktplein. Slavernij, eeuwenlang een vanzelfsprekendheid, is afgeschaft. We hebben een wet op de dierenbescherming, hoe gebrekkig ook. In Nederland woedt een discussie over de verering van onze zeehelden. In Vlaanderen ook? Ik vind dat de geschiedenis van de publieke moraal een grotere plaats in het onderwijs moet krijgen. Als een zeeheld zich niet hield aan de moraal van zijn tijd, zou ik mijn school of straat niet meer naar hem vernoemen. Deed hij dat wel, dan zou ik niets veranderen. In een volgende brief kom ik nog wel terug op de rol van de politiek.

Warme groet,

Jan T.

Jan Terlouw Beeld Floor Rieder

Lieve Jan,

Ik heb eigenlijk niks met standbeelden. Vaak krijgen de mensen die ze het meest verdienen er nooit een. En doorgaans zijn ze lelijk. Al dan niet gehandeld hebben naar de moraal van die tijd is alvast een helder criterium. Al vraag ik me af of je dan vindt dat het beeld van Robert E. Lee in Charlottesville mocht blijven staan, aangezien slaven slecht behandelen in die tijd wellicht eerder de norm dan de uitzondering was? En dat white supremacists hem tot icoon bombardeerden, gebeurde pas jaren na de feiten.

Het is inderdaad opmerkelijk dat zoveel mensen niet echt bezig zijn met de planeet. Vijfentachtig procent van de Belgen vindt dat de klimaatverandering dringend moet worden aangepakt, maar ze lijken vervolgens toch vaak een soort vage hoop te cultiveren dat anderen het wel zullen regelen. Dat is mijn probleem met hoop: het is passief. En wachten heeft nog nooit iets opgelost.

Ik denk dat die houding bovenal te maken heeft met onze angst voor de dood. We hebben geen zin in de confrontatie met de doemscenario's van wetenschappers over wat er gebeurt als de aarde meer dan twee graden zou opwarmen, omdat we het moeilijk vinden om onze eigen eindigheid zo brutaal in de ogen te kijken, laat staan die van onze dierbaren. Zou daarin ook een deel van de verklaring kunnen liggen, denk je?

Boekenweekessay

Ik vond vanmorgen jouw boekenweekessay in mijn brievenbus. Ik zag dat je het opdroeg aan je vrouw, die de voorbije zomer, een dag na mijn verjaardag, overleden is. Ik voelde de liefde tussen de regels, het raakte me. Zonder je beminde doorgaan, na zoveel jaren echt en goed samen, want dat lijkt het me dus te zijn geweest, hoe moet zoiets? De dood blijft toch een constructiefout van het leven, vooral als het diegenen overkomt van wie we houden.

Na groot verlies wensen ze je dan sterkte toe. Ik wens je bovenal de kracht om ook zwak te durven zijn. Als emotie niet wordt verstopt onder een waardige vorm van dapperheid, maar gewoon mag bestaan, dan valt ze toch beter te hanteren, hoe heftig ze ook is.

Als je hier verder niet op wilt ingaan, vanzelfsprekend alle begrip, we kennen elkaar niet. En er is zoveel om het over te hebben. Maar terwijl ik je zit te schrijven leek het me raar om te negeren dat het nieuws zo bij me binnenkwam.

Verder ben ik natuurlijk benieuwd naar je essay, ik ga het gauw lezen. En ik wil je toch nog één keer bedanken voor je warme woorden over mijn boeken. Want, een compliment van jou telt nu eenmaal dubbel.

Liefs

G

Lieve Griet,

Dank voor je meelevende, begripvolle woorden. Ik leer je kennen door deze gedachtenwisseling. Dat woord doet me denken aan de uitspraak van een kleindochter, toen tien jaar: bij een gedachtenwisseling geef je iets weg en je houdt het ook zelf. Dat geldt voor veel, bijvoorbeeld een verhaal dat je vertelt. Sterker, door het te vertellen wordt het nog meer je eigendom.

Ik denk dat onze traagheid bij het bestrijden van de klimaatverandering vooral komt doordat we geen langetermijngen hebben, zoals geen enkele plant of dier dat heeft. De darwinistische wetmatigheden willen dat we nu eten, ons nu voortplanten, nu voor ons kind zorgen. Het is weer die afstand tussen hoofd en buik. We weten het theoretisch wel, maar ons gevoelen reikt er niet aan. De politiek zou het voortouw moeten nemen, maar zelfs als de politiek dat leiderschap zou tonen, moeten de mensen het ook nog willen. En ze willen het alleen, als ze het weten. Bij dat weten hebben wij als verhalenvertellers een rol. En hoe meer ik er over vertel, des te meer wordt het mijn eigendom.

Lieve groet,

Jan

Boekenweekgeschenk

Lieve Jan,

De theorie die je hier samenvat, las ik inmiddels uitgebreider toegelicht in je sterke boekenweekessay. Het is een boeiende verklaring voor die traagheid. En ook wel een pijnlijke, omdat het niet meteen de indruk creëert dat we de oplossing nabij zijn, terwijl het allemaal zo dringend is. Of ervaar jij het niet als benauwend?

Het is vandaag geen zondag, maar toch zit ik hier voor mijn laptop wat te vechten tegen het zondagsgevoel van heel lang geleden. Ik die op mijn knieën in de sofa zat, buik tegen de rugleuning, en met het glasgordijn in de nek en staarde door het grote raam naar buiten. Er was eigenlijk niks te zien. De koffie-met-veel-melk-bruine Mercedes stond voor de deur, een vluchtwagen die ik niet kon besturen. Een buur liep voorbij met een hond, een merel streek neer op de lichtbak van de zaak van mijn vader, de bomen aan de overkant deden niks. En het glasgordijn was geen muur tussen mij en de andere mensen in de woonkamer, niet echt. De dingen zijn zo vaak niet zoals je ze wil.

Welke herinneringen komen bij jou naar boven als je terugdenkt aan toen jij tien was? Waarin vind je grote en kleine verschillen met je kleindochter op die leeftijd?

Mooie dag nog,

g

Griet op de Beeck Beeld Floor Rieder

Lieve Griet,

Dat zie ik voor me, het kind op de sofa en de wereld buiten, waar de toekomst wacht. 'De tijd heeft op het kind geen vat, omdat het geen verleden heeft, wat aan de tijd zijn anker geeft. En in de toekomst, aan het oog onttrokken, loopt zijn levenspad', schreef ik eens. Toen ik tien was, woedde de Tweede Wereldoorlog. Die is heel bepalend geweest voor mijn kinderjaren en mijn kijk op de mensheid. En het heeft vast ook bijgedragen aan mijn latere besluit om politiek actief te zijn.

Je schreef in een vorige brief begripvol over het overlijden van Alexandra, mijn geliefde vrouw. Ik schrijf moeilijk over mijn zieleroerselen, het is misschien dat waardoor ik me nooit een echte schrijver heb gevoeld. Publiek en privé, waar is de scheidslijn? Jij durft heel wat van jezelf te laten zien aan het publiek. Is dat een afweging, of een onvermijdelijk gevolg van je talent?

Ik heb drie koeien, en vorig jaar had ik ook een stier. Gisterochtend zijn er twee kalfjes geboren, van twee moeders. Heel verrassend, zo op dezelfde dag, en ontroerend. Wel lastig met de koude nachten die op komst zijn.

Hartelijk,

Jan

Lieve Jan,

Pril leven in de kou, het zou niet mogen, moet ik denken. Dat zie ik dan weer voor me: jij in de weer met koeien en kalfjes, rubberen laarzen aan, warme winterjas, de blik op verwonderd. Als echt stadsmeisje vind ik dat mooi.

Het is zo bepalend wat we als kind meemaken, voor de keuzes die we maken, en degene die we niet durven te maken. Dat de oorlog je heeft getekend, heb ik gevoeld in Oorlogswinter. Wanneer mijn vader vertelde over de oorlog, hing er altijd een zweem van romantiek omheen, alsof het juist een tijd vol spanning was die glans gaf aan de dagen. Dat vond ik altijd al vreemd.

Een paar dagen geleden was een journaliste teleurgesteld dat ik haar niet thuis wou ontvangen, ze hoopte dan maar dat de plek waar we zaten dan toch mijn favoriete koffiebar was waar ik menig uur had doorgebracht met intimi allerhande. Toen zei ze dat de lezeressen van haar blad dolgraag wilden weten of 'Griet Op de Beeck verliefd was? En of ik veel steun kreeg van mijn familie? En of...' Haar mondhoeken zakten nog een verdieping toen bleek dat ik vond dat daar niemand zaken mee had, en dat ik voet bij stuk hield toen ze me met bijvragen alsnog probeerde te vermurwen.

Ik voel niet de minste behoefte om te vertellen wat mijn geliefdste restaurant is, of ik al dan niet wekelijks taartjes eet met mijn moeder en in welke omstandigheden mijn zus overleden is, omdat zoiets hoegenaamd niks met de boeken te maken heeft. Maar soms raakt iets heel persoonlijks aan iets groters, soms kan het van betekenis zijn voor anderen om daarover te vertellen, en daarom heb ik weloverwogen beslist om die dingen toch te delen.

Hoe overweldigend pijnlijk het ook was dat zo'n beetje iedereen er vervolgens een mening over bleek te moeten hebben, ik zou het vandaag opnieuw doen. Omdat ik niet langer de schaamte van een geheim kon en mocht dragen over iets wat mij ook maar is aangedaan, en waar ik nooit om heb gevraagd. Omdat ik inmiddels een kleine tweeduizend reacties heb gekregen van mensen voor wie het er blijkbaar toe deed. Omdat een schrijver meer mag proberen te zijn dan alleen maar iemand die in het beste geval voor een paar uren leesplezier zorgt. Omdat we moeten doen wat we kunnen om ons bestaan van tel te laten zijn. Dat vind jij ook, toch? Op welk wapenfeit uit je professionele leven ben je het meest trots, en wat zou je misschien anders aanpakken, met al wat je nu weet?

Dag,

G

Lieve Griet,

Een van de kalfjes heb ik Griet gedoopt. Het is een roodbruin/wit vaarsje, dat overdag levenslustig door de wei rent en 's avonds beschut in de stal tegen de jonge moeder aan ligt.

Ik heb met veel respect gelezen wat je schreef over wat mensen niet aan gaat en wat je soms toch met ze wilt delen als dat tot steun kan zijn. Zullen we het mensenliefde noemen? Somerset Maugham schreef in zijn boek The Summing Up, waarin hij terug keek op zijn leven, dat de essentie hem uiteindelijk leek wat hij loving kindness noemde. Als je me vraagt wat ik anders had moeten doen in mijn leven, is het misschien steeds dat waarin ik geregeld tekort ben geschoten. In mijn vaak hectische leven, boeiend als het was en is, was daar soms te weinig tijd voor, terwijl het zo essentieel is. Ik heb de overstap gemaakt van wetenschap naar politiek. Dat is een soort salto mortale. Want in de wetenschap zoek je naar de waarheid, in de politiek naar het haalbare. Natuurlijk heb ik in mijn politieke bestaan fouten gemaakt, maar die heb ik mezelf vergeven. Want het is een zeer lastig vak, een stuk complexer dan de wetenschap. Natuurwetenschappers zouden iets meer hun nek moeten durven uitsteken om de politiek ervan te overtuigen dat we de natuur op een onverantwoorde manier zijn gaan behandelen. Lastig voor mensen voor wie twijfel een handelsmerk is, maar nodig. En wetenschappers zijn ook staatsburgers met verantwoordelijkheid.

Jij bent veel jonger dan ik. Maar mijn moeder heette Grietje en ook een kleindochter van me heet zo. Het lijkt of daardoor het leeftijdsverschil tussen ons onbelangrijk wordt. Ik denk dat bij onze ontmoeting op het boekenbal, we elkaar spontaan zullen omhelzen. Als je dat nog even bevestigt, kan ik naar die avond uitzien.

Lieve groet,

Jan

Lieve Jan,

Ik las je brief terwijl ik in de kou op de trein stond te wachten. De ochtend was stil en donker geweest, de middag naar het einde toe klaterend mooi. De wereld wist niet goed of hij moest regenen of sneeuwen. En in mijn hoofd stormden de gedachten. Maar daar was jij, die mij deze woorden toestuurde, jij die je kalfje Griet hebt genoemd. En in één klap was ik even alleen maar helemaal blij dat ik bestond. De vereerde boekenweekgeschenkschrijver die zomaar dit gesprek in brieven met jou mocht voeren.

Af en toe willen lezers me knuffelen. Ontzettend lief bedoeld, weet ik, en dus pleitend voor de mensheid, en toch laat ik dat eerlijk gezegd plichtshalve maar wat over me heen komen, want het kost me echt moeite. Intuïtief wantrouwt mijn lijf dat van de onbekende ander, dat zit nu eenmaal diep. Maar jou mógen omarmen zal me in staat stellen het boekenbal te overleven, denk ik.

En om te eindigen met het belangrijkste: ja, wetenschappers moeten zich uitspreken, en wij allemaal. Want alle technologische middelen bestáán om onze wonderlijke planeet te behoeden voor de ondergang. Het is nu nog niet helemaal te laat. En leven is toch nog altijd het beste wat we hebben.

Tot gauw, lieve Jan,

ik verheug me.

G

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.