Analyse

Griekse eilanden zijn Europa's detentiecentrum

Na het ingaan van de Turkije-deal, vandaag precies een jaar geleden, zijn de Griekse eilanden onbedoeld de verstopte trechter van Europa geworden. Hoe is dat zo gebeurd?

Twee kinderen vissen vlakbij het vluchtelingenkamp Souda op het Griekse eiland Chios. Beeld Joris van Gennip / de Volkskrant

Na zes maanden zit de Afghaan Mohamed nog steeds in een tentje op het Griekse eiland Lesbos. Zijn gezin zit allang veilig in Zweden, hij krijgt zonder twijfel een vluchtelingenstatus omdat hij is gevlucht uit de provincie Uruzgan, waar hij drie jaar onder de Taliban dwangarbeid heeft moeten verrichten. Toch moet 'dit keurige heerschap' in barre omstandigheden wachten tot zijn aanvraag door de tergend langzame Griekse asielmolen is gepompt.

Zijn advocaat Jos Hemelaar, die vanuit zijn Leidse kantoor vorig jaar september als vrijwilliger afreisde naar Lesbos, noemt zijn behandeling schandalig. Mohamed viel hem bij aankomst in het kamp Moria direct op met zijn gesoigneerde baard en keurige overhemd. 'Een echte gentleman', die niets te zoeken heeft in zo'n kamp. Bovendien, zegt Hemelaar: 'Volgens de Europese migratieregels - de zogeheten Dublin-regels - had hij linea recta naar Zweden gekund.'

Precies een jaar nadat de Europese Unie met Turkije een deal sloot om de vluchtelingenstroom in te dammen, zit Mohamed net als ruim veertienduizend andere vluchtelingen vast op de Egeïsche eilanden in afwachting van zijn lot. De omstandigheden op de eilanden zijn vreselijk. De kampen zijn overvol, onveilig en smerig - vrijwel overal heerst schurft. Maar bovenal heersen er wanhoop en frustratie over het lange wachten en de zorgen over gezinsleden die ze moesten achterlaten in oorlogsgebieden als Syrië óf niet meer konden nareizen nadat op 20 maart 2016 de grens tussen Turkije en Europa op slot was gegaan.

De vergelijking met Nauru, het eiland waar Australië zijn migranten vasthoudt, dringt zich op. 'De facto zijn de Griekse eilanden Europese detentiecentra geworden', zegt Jorrit Rijpma, hoofddocent Europees recht aan de Universiteit Leiden. Het was nooit de bedoeling, maar door de 'halfslachtige uitvoering' van de deal met Turkije zijn de Griekse eilanden de verstopte trechter van Europa geworden. Hoe ging dat in zijn werk?

De vluchtelingendeal

Nadat in 2015 bijna een miljoen bootvluchtelingen vanuit Turkije en via de Griekse eilanden naar Europa waren gekomen, sloot de EU een deal met Turkije.

Elke migrant die na 20 maart 2016 op de eilanden aankwam, moest in Griekenland asiel aanvragen of zou worden teruggestuurd naar Turkije. Europa zou voor elke teruggestuurde Syriër een vluchteling laten overkomen uit Turkije. Ook kregen de Turken 3 miljard euro voor opvang in de regio en werd hun visumvrij reizen naar Europa in het vooruitzicht gesteld.

De circa 60 duizend vluchtelingen die vóór 20 maart in Griekenland waren gestrand, zouden worden herverdeeld over de lidstaten volgens eerdere afspraken.

In het kamp Vial krijgen vluchtelingen medische zorg en worden zij ondervraagd om te bepalen of zij door kunnen reizen naar Athene. Beeld Joris van Gennip / de Volkskrant

1. Turkije hield de vluchtelingen tegen

Turkije hield zich aan de afspraak: de vluchtelingenstroom is gestopt. Getalsmatig is de deal daarom een succes te noemen. Waar op het hoogtepunt van de crisis in het najaar van 2015 liefst tienduizend vluchtelingen per dag met rubberbootjes op de Griekse stranden arriveerden, druppelen er nu nog zo'n vijftig per dag binnen. De vraag is of die daling helemaal is te danken aan verbeterde grenscontroles van de Turken.

Al voor 20 maart 2016 stokte de vluchtelingenstroom uit Turkije - vermoedelijk omdat de vluchtelingen die geld hadden om de smokkelaars te betalen, hun kans al hadden gegrepen. Maar belangrijker nog was het nieuws dat zich toen al onder de Syriërs in Turkije verspreidde: dat de grens met Macedonië potdicht zat in reactie op het sluiten van de grens in Hongarije; vluchtelingen kwamen Griekenland niet eens meer uit. Anno 2017 komen migranten niet eens de Griekse eilanden meer af. 'Dan zit je in Turkije echt nog beter dan op Lesbos', aldus Rijpma.

2. De Griekse asielmachine haperde

Griekenland was in 2015 volkomen overdonderd door de vluchtelingenstroom. Het failliete EU-land had geen mankracht noch ervaring om migranten te registreren. Gevolg was dat migranten zonder hun vingerafdruk achter te laten doorreisden via de Balkan naar Noord-Europa, waarmee het Europese migratiesysteem - 'Dublin' - in elkaar donderde. Toen landen als Hongarije eind 2015 dan maar op eigen gezag grenzen gingen sluiten, zat Griekenland met de gebakken peren: zestigduizend vluchtelingen die niet verder konden reizen, geen dak boven hun hoofd hadden en niet geregistreerd konden worden als asielzoeker.

De deal met de Turken confronteerde de Grieken opnieuw met hun falende asiel- en opvangbeleid. Elke vluchteling die na 20 maart op het eiland landde, moest immers worden geregistreerd en de kans worden geboden om asiel aan te vragen in Griekenland voordat hij kon worden teruggestuurd naar Turkije. De Grieken waren hier totaal niet op berekend. Europese hulptroepen zijn later ingevlogen, maar nog steeds duurt het maanden voordat een aanvraag kan worden ingediend. Daarna duurt het gemiddeld een halfjaar voordat een eerste beslissing valt. Al die tijd mogen de vluchtelingen de eilanden niet af.

Om de machteloze vluchtelingen bij te staan zijn vrijwilligers zoals advocaat Hemelaar ingevlogen. De advocaten zijn opgetrommeld op initiatief van de diverse Europese landelijke balies voor de advocatuur CCBE (Council of Bars and Law Societies of Europe) op verzoek van de Griekse advocatuur zelf. 'Het gebrek aan ervaring is hun niet helemaal aan te rekenen, vindt Hemelaar. 'De Grieken waren niet bekend met asielprocedures omdat migranten altijd doorreisden naar het noorden. Ze hebben het systeem vanaf nul moeten opbouwen en de Griekse juristen moesten alle kneepjes van het vak nog leren.'

Een hoogopgeleide Pakistaanse familie woont in een container in kamp Vial. De kinderen hebben al twee jaar geen scholing gehad. Beeld Joris van Gennip / de Volkskrant
Een typisch 'straatbeeld' in het kamp Vial, waar mensen elkaar buiten opzoeken. Beeld Joris van Gennip / de Volkskrant

3. Turkije bleek geen veilig 'derde land'

Van het terugsturen van vluchtelingen naar Turkije - het cruciale onderdeel van de deal - is niets terechtgekomen. Van de circa 27 duizend vluchtelingen die vanaf 20 maart 2016 op de eilanden verbleven of aankwamen, zijn slechts 900 mensen 'vrijwillig' teruggegaan. Dit waren hoofdzakelijk 'kansloze' migranten uit landen als Algerije, Marokko, Pakistan en Bangladesh die eieren voor hun geld hebben gekozen. Niet een van de migranten is tot nog toe gedwongen teruggestuurd naar Turkije, omdat zij zich verzetten tegen hun uitzetting. Ze claimen dat Turkije voor hen geen veilig 'derde land' is. Het wachten is nu op een cruciale uitspraak van de Griekse Raad van State, die begin deze maand is gestart met een zaak die een Syrische vluchteling heeft aangespannen tegen zijn uitzetting.

Mensenrechtenorganisaties houden hun hart vast voor de beslissing. 'Als de Raad van State oordeelt dat de Syriër kan worden gestuurd naar Turkije, opent dit de deur voor de deportatie van duizenden afgewezen asielzoekers', zegt Kondylia Gogou van Amnesty International vanuit Griekenland, die de zaak van de Syriër op de voet volgt. De man zit tegen alle regels in al vijf maanden in detentie in het kamp Moria op Lesbos en is er ernstig aan toe, zegt Gogou. 'Hij heeft een posttraumatische stressstoornis (PTTS) en schurft en hij wordt met de dag depressiever.' Een negatieve uitspraak van de Raad van State zou volgens Amnesty bovendien inherent het detineren van asielzoekers gedurende hun aanvraag goedkeuren. 'Daarmee openen we de deuren voor onmenselijke detentiekampen op Europees grondgebied.' Hongarije werd hiervoor vorige week nog teruggefloten door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg.

4. Europa maakt zijn beloften niet waar

Waar de Turken zich aan hun woord hielden, haperde het aan Europese zijde van alle kanten. In de eerste plaats bleef de beloofde ondersteuning aan de Grieken uit of schoot tekort. De toegezegde miljarden aan Turkije zijn nog steeds niet helemaal overgemaakt en van visumliberalisatie kan met de huidige ontspoorde relatie al helemaal geen sprake zijn. De grootste tekortkoming is dat er niets is terechtgekomen van de belofte Syrische vluchtelingen veilig en legaal op te halen uit Turkije en Griekenland. Uit Turkije zijn nog geen 3.000 vluchtelingen opgehaald, terwijl daar nu bijna 3 miljoen Syriërs leven en de EU had toegezegd er in het kader van de deal in elk geval 54 duizend extra over te nemen. Van de beloofde 60 duizend mensen die vanuit Griekenland zouden worden herverdeeld over de lidstaten (relocatie), zijn tot grote onvrede van de Griekse autoriteiten slechts 9.160 vluchtelingen opgehaald.

Zelfs de Europese Commissie schaamt zich ervoor en smeekte de lidstaten eind vorige maand bijna om eindelijk eens werk te maken van de relocatie vanuit Griekenland en Italië. Nederland behoort met 1.433 van de beloofde 8.712 opnames nog niet eens tot de slechtst presterende lidstaten. Toch werd de overheid vorige week voor de rechter gedaagd door een opmerkelijk burgerinitiatief - de stichting We Gaan Ze Halen - om zich aan de Europese afspraak te houden. De rechter doet op 24 maart uitspraak.

Vluchtelingenkamp Souda werd in november aangevallen door leden van een extreem-rechtse groep met benzinebommen, vuurwerk en stenen. Beeld Joris van Gennip / de Volkskrant
Een Syrische kapper doet zijn werk in Vial. 'Ik wil geen voedsel of eten, ik wil een leven.' Beeld Joris van Gennip / de Volkskrant

5. Humanitaire hulp is nodig in Europa

Hoewel Griekenland nog steeds de opvang niet op orde heeft, is er sprake van enige verbetering. Dit is hoofdzakelijk te danken aan de inzet van humanitaire organisaties die zich normaliter ontfermen over vluchtelingen in arme landen buiten Europa. Die spreken er schande van dat het welvarende Europa geen raad weet met de vluchtelingen. De grootste vluchtelingenorganisatie UNHCR kon de ellende in de zelfgebouwde opvangkampen vorige zomer niet langer aanzien en besloot de stuntelende Grieken te hulp te schieten. De UNHCR huurde uiteindelijk 25 duizend woningen in hotels en appartementencomplexen om de kwetsbaarste vluchtelingen onder te brengen tot zij konden doorreizen.

Nu stagneert de doorstroming vanuit die woningen omdat lidstaten dralen met het opnemen van vluchtelingen, vertelt Roland Schoenbauer, hoofd communicatie van UNHCR in Griekenland vanuit Athene. 'Als Europa zichzelf serieus wil nemen, moet het echt zijn beloften gaan inlossen. Mensen verlangen wanhopig naar hun familie en verliezen alle hoop. Niemand kan ze uitleggen waarop ze moeten wachten en hoelang nog. Het is een enorme psychische belasting als je maar niet weet waar je aan toe bent. Dat breekt mensen.'

Snellere procedures en meer duidelijkheid is ook gewenst om 'kansloze' economische migranten geen ijdele hoop te geven, vindt Schoenbauer. 'Zij kunnen beter linea recta worden uitgezet. Dat is belangrijk om draagvlak in Europa te behouden voor de opvang van vluchtelingen die wél recht hebben op asiel. Maar ook voor die migranten zelf is het beter direct te weten dat ze geen schijn van kans hebben op asiel. Als je weet dat je levensdroom in duigen valt, kun je maar beter meteen op het vliegtuig worden gezet. Hoe langer zij moeten wachten, hoe groter het risico dat ze zich in die droom vastbijten en blijven hangen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden