Column

Grexit en Brexit moeten voorkomen worden

Deelnemers aan een solidariteitsdemonstratie voor de Grieken op de Dam. Ze betuigen hun steun aan de inwoners van Griekenland tijdens de onderhandelingen met de Eurogroep. Beeld ANP
Deelnemers aan een solidariteitsdemonstratie voor de Grieken op de Dam. Ze betuigen hun steun aan de inwoners van Griekenland tijdens de onderhandelingen met de Eurogroep.Beeld ANP

De Europese Unie is sinds 2008, toen de wereldwijde financiële crisis losbarstte, geconfronteerd met een opeenvolging van crises: de Griekse crisis, het Russische revanchisme in Oekraïne, en de vluchtelingencrisis rond de Middellandse Zee (onlosmakelijk verbonden met de crises in het Midden-Oosten en de oorlogen in Afrika). Deze crises hebben de macht en instituties van de EU tot aan hun limieten - en hier ver voorbij - beproefd, wat de reden is dat het Europese antwoord zo beschamend zwak is geweest.

De ineffectiviteit van de bestaande instituties en structuren zet nu de legitimiteit van de hele EU op het spel, omdat Europese burgers om oplossingen vragen waarin de EU niet kan, en gedeeltelijk niet wil, voorzien. Afkalvende publieke steun voor de EU is een van de gevolgen.

En die steun kan verder verminderen de komende twee jaar. Het lijkt nu wel zeker dat het Verenigd Koninkrijk in 2016 een referendum zal houden of het in de EU zal blijven, en een uiterst linkse partij - die net zoals in Griekenland vastbesloten is om aan de ontberingen van economische hervormingen te ontsnappen - zou komende herfst de Spaanse verkiezingen kunnen winnen.

Zeker, de gebeurtenissen zouden een positieve wending kunnen nemen, waarbij Groot-Brittannië in de EU blijft en Spanje opteert voor een status-quo. Maar het ergst denkbare scenario voor de toekomst van de EU lijkt steeds waarschijnlijker: 'Grexit', 'Brexit' en een Spaans verkiezingsresultaat dat vergelijkbaar is met het Griekse.

Als zo'n 'perfecte storm' opsteekt, wordt het hele bestaan van de EU onzeker, omdat andere lidstaten hun eigen post-EU-toekomst zullen gaan overwegen. Alle eurosceptische krachten in EU-lidstaten zouden er, met groeiend succes, naar streven de terugtrekking uit de EU de centrale kwestie te maken in het binnenlandse politieke debat. Met andere woorden: bijna zestig jaar Europese integratie, het hele Europese project, zou ongedaan gemaakt kunnen worden.

Europa hoeft deze weg niet te bewandelen, maar gegeven het huidige falen van de EU-leiders om adequaat te reageren op de uitdagingen, lijkt het realistisch aan te nemen dat het zo kan gebeuren. De combinatie van Grexit en Brexit en de gevolgen ervan, niet alleen voor de stabiliteit van de eurozone, maar voor het hele verdere bestaan van de EU, is waarschijnlijk het grootste gevaar waarmee Europa te maken heeft gehad sinds het einde van de Koude Oorlog.

Bovendien speelt de interne crisis van Europa in een gevaarlijk instabiele geopolitieke situatie. Hoewel externe dreigingen de strategische samenwerking tussen de EU-lidstaten zouden kunnen verstevigen, is dit wellicht niet genoeg om de Unie intact te houden - vooral vanwege de Russische pogingen om Europa te verdelen.

Voorkomen dat de EU uiteenvalt, vereist allereerst een strategische oplossing voor de Griekse crisis. Griekenland heeft zowel geld als hervormingen nodig; snel en binnen de eurozone en de EU. De regeringen in Athene, Brussel en zelfs Berlijn kunnen niet leven met Griekenland als falende staat en economie. Het voortdurende pokerspel tussen de hoofdrolspelers doet alle partijen pijn - en vooral Europa. Het kan uiteindelijk alleen maar eindigen met een hernieuwde redding van Griekenland of een Europa dat zich in rampspoed stort.

Als een Grexit kan worden voorkomen, zou de uitdaging van een Brexit al minder intimiderend lijken, omdat de risico's hier gelijker verdeeld zijn tussen de Unie en Groot-Brittannië. De risico's zijn zelfs groter voor de Britse premier David Cameron, omdat het vrijwel zeker is dat Schotland een Brexit niet zal accepteren, wat de toekomst van Groot-Brittannië zelf op het spel zet.

Hoewel Cameron zich in een grotendeels zelf gegraven kuil bevindt, zou de EU enige flexibiliteit moeten betrachten in haar onderhandelingen over kwesties die niet over de basisbeginselen van de Unie gaan. Groot-Brittannië zouden verdere vrijstellingen van EU-beleid geboden kunnen worden.

Als de EU daarnaast haar eenheid en vastberadenheid vergroot in de aanpak van de Oekraïense crisis en de omgang met het revisionistische Rusland, kunnen de existentiële dreigingen met succes afgeweerd worden. De Unie zou zelfs sterker uit de beproevingen tevoorschijn kunnen komen.

Dat is niet het meest aannemelijke scenario. Daarom moet Europa - hoe eerder, hoe beter - concluderen dat de gevolgen van falen tegen bijna elke prijs vermeden moeten worden.

© Project Syndicate; Vertaling Melle Trap

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden