Column

Grenzen zijn niet fascistisch

Er is heel veel reden om de chaos om ons heen buiten de deur te houden.

Ulrich Beck: vliegveld Europa... Beeld Tibor Bozi / HH

De Duitse essayist Hans Magnus Enzensberger vergeleek ooit de nationale staat met een treincoupé. Dat was in de Van der Leeuwlezing, in 1992, tijdens de vorige grote asielcrisis. De titel was De grote volksverhuizing. Een paar mensen zitten al in de coupé. Dan schuift de deur open en stappen er anderen binnen. Wie er al was, heeft meteen een hekel aan de nieuwkomers. Ze verstoren de rust en ze nemen plaats in. Je weet dat het gevoel niet deugt, de binnenkomers hebben immers net zoveel recht op een stoel als jij.

Het is een sterk beeld, dat iedereen meteen herkent. Maar net als alle beelden roept ook dit meteen de vraag op of het wel hout snijdt. De nationale staat waar je een kaartje voor koopt en dat was dat? Geen geschiedenis, geen lotsverbondenheid, geen verplichtingen? Ik dacht van niet.

Bruggen van niets naar nergens... Beeld Eurobiljet

Enzensbergers suggestie dat wij allemaal reizigers zijn, hoor je nu weer. Migratie is van alle tijden, historische rechten bestaan niet, de nationale staat is een construct van pas geleden, een onding dat alleen maar ellende heeft gebracht. Een variant op de metafoor van de dolende burger was Perron Nederland van A. de Swaan. En de in januari overleden Duitse socioloog Ulrich Beck vergeleek Europa met een vliegveld. Perron en vliegveld, allebei plekken om te vertrekken of aan te komen, toegankelijk voor iedereen, zonder eigenschappen, nooit plekken om te blijven of te wortelen.

Een paar jaar geleden was de kreet 'geen mens is illegaal' nog radicaal. Nu ineens niet meer. 'Is Fort Europa houdbaar?' En: 'Dan maar de grenzen open?' vragen de twee kwaliteitskranten zich op één dag op hun voorpagina af. De ene na de andere migratie-deskundige zingt de lof van de open grenzen, inclusief bewijzen uit het ongerijmde dat migranten weer teruggaan en dat ze zelf hun banen komen brengen. Vandaag kun je serieus beweren dat grenzen zélf apartheid zijn, zoals de jonge publicist Rutger Bregman deed op gezag van een Amerikaanse econoom. 'Apartheid op globale schaal.'

Apartheid is altijd raak, racisme en fascisme ineen. Precies daarover schreef de Franse filosoof Alain Finkielkraut vorig jaar zijn boek Ongelukkige identiteit. Hij constateert dat de kernwaarden van de natie zijn verruild voor antifascisme en -racisme. Sinds de oorlog wordt de strijd tegen Hitler steeds heviger gevoerd. Met ondoordachte en onwenselijke gevolgen. Ik interviewde hem en het artikel kwam in de krant onder de kop 'Grenzen zijn niet fascistisch'. Dat was kennelijk nieuws en is dat nog. Finkielkraut behandelt in zijn boek Ulrich Beck en diens vliegveld. Dat vliegveld staat voor de Europese identiteit, dat wil zeggen géén identiteit. Europa heeft niets eigens en dat moet ook van Ulrich Beck. Mensenrechten, die vormen de Europese identiteit, universele waarden, over alle grenzen heen. Postkoloniaal, post-Auschwitz-Europa heeft gezworen de fles nooit meer aan te raken, vatte Finkielkraut de gedachtengang geestig samen.

Daarom kan Europa geen buitengrens hebben, want wie buiten zegt, zegt uitsluiting. Dat nooit meer immers. Europa is geen plaats, maar een verbinding, een brug. Vandaar de bruggen op de eurobiljetten waarover zoveel te doen is geweest. Bruggen van niets naar nergens, fictieve bruggen, geen echte bruggen op bestaan- de plekken, dat zou immers maar nationalistisch borstgeklop geven.

Wat levert die beleden Europese non-identiteit op? Iedereen mag in beginsel meedoen en dat betekent dat het bijna onmogelijk is nee te zeggen. Collega-columnist en bekeerde Europeaan Dirk-Jan van Baar zag van de week als positieve bijkomstigheid aan de vluchtelingencrisis dat die Europa helpt het eigen gebied af te bakenen.

Ik zie wat anders, enorme verlegenheid, onbeholpenheid en een angstig gebrek aan woorden om te zeggen dat niet iedereen hier stadsrechten heeft. En geen antwoord op de suggestie dat al die hekken apartheid en onrechtmatige uitsluiting verbeelden.

Enzensberger: treincoupé natie... Beeld EPA

Maar de tegenstelling is niet die tussen het verwelkomen van de goede vreemdeling en de schande van de dichte deur. Hier botsen waarden. Enerzijds de utopische gelijkheid waarbij iedereen overal evenveel recht heeft. Geen grenzen is op de keper beschouwd niets anders dan communisme in een eigentijdse jas. Maar als iedereen overal evenveel rechten kan opeisen, wie bekommert zich dan überhaupt ergens om? Dat was de les van zeventig jaar Sovjet-Unie. Je mag het ook nihilisme noemen, als het kennelijk niet uitmaakt wie hier komen, met welke achtergrond en overtuiging, en wat ze komen doen.

Die andere waarde, de solidariteit die we in West-Europa kennen, is niet voor niets verbonden aan grenzen. Grenzen staan niet voor apartheid maar drukken moraal uit. Binnen de-ze kring hebben we fatsoenlijke zorg, veiligheid, recht en vrijheid. Tot nu toe was die kring van bescherming nationaal getrokken. Geen wonder dat de SP, die zich het lot van de onderkant aantrekt, altijd zo hecht aan de nationale staat. Hoeveel moeite het heeft gekost om dat allemaal in lange tijd voor elkaar te krijgen, blijkt wel uit het Europa van de open binnengrenzen. Daar wordt in een grotere cirkel geprobeerd hetzelfde tot stand te brengen. Nu al piept en kraakt dat hele bouwwerk. Voor wie enig benul heeft, moet het een evidentie zijn dat solidariteit grenzen vereist.

Ik zou zeggen: hardere grenzen dan de Europese Unie tot dusverre aan de buitenkant heeft durven trekken. Ik ben vóór het opnemen van vluchtelingen. Door ons geselecteerde, dáár geselecteerde vluchtelingen. En verder is er eerder aanleiding voor meer dan voor minder hekken. Want er is heel veel reden om de chaos om ons heen buiten de deur te houden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.