GRENZELOZE ONMACHT

VANAF het allereerste moment dat ik geïnteresseerd raakte in de politiek, midden jaren vijftig, is er discussie gevoerd over de groeiende kloof tussen burgers en politiek en het verval van maatschappelijke normen en waarden....

Telkens als er een momentopname wordt gemaakt, lijkt het alsof het einde van de democratie en de beschaving in zicht zijn. Maar in de veertig jaar dat ik de politiek nu volg, is de democratie materieel gezien alleen maar sterker geworden en er is mij geen enkele maat bekend waarmee zou kunnen worden gemeten dat mensen slechter zijn geworden of minder voor elkaar over hebben.

Wel is de samenleving in de afgelopen veertig jaar ingrijpend veranderd, veel ingrijpender dan in de veertig jaar daarvoor.

Veranderingen in het gedragspatroon van mensen en veranderde opvattingen over de betekenis van normen en waarden zijn het gevolg van die maatschappelijke veranderingen. Dat proces gaat sneller naarmate de veranderingen sneller gaan.

Omdat het functioneren van de democratie en het handhaven van maatschappelijke normen en waarden verbonden zijn met instituties die het maatschapplijke veranderingsproces niet kunnen bijbenen, bestaat de neiging bij die instituties om het gedrag en de mentaliteit van de burgers in gebreke te stellen. Niet zij falen, maar de burgers.

Dat is gelukkig niet het uitgangspunt geweest van de schrijvers van het rapport De verplaatsing van de politiek van de Wiardi Beckman Stichting. Nog steeds het toonaangevende politiek-wetenschappelijk instituut in Nederland.

In het rapport worden, zij het kort, de maatschappelijke veranderingen opgesomd die een aanslag doen op de geloofwaardigheid van het nationale politieke bedrijf. Genoemd worden de internationalisering in het kielzog van de globalisering van de economie, de decentralisatie en regionalisering van het bestuur, de steeds grotere macht van het ambtelijk apparaat, de ongrijpbaarheid en oncontroleerbaarheid van de technologische ontwikkeling, de groeiende individualisering en de toenemende onvoorspelbaarheid van het gedrag van de burgers en ten slotte de steeds belangrijker rol van de rechterlijke macht als gevolg van het tekort schieten van de politiek als regelgever.

Vervolgens wordt geschetst hoe de politek zou moeten reageren op de verplaatsing van de machtsvorming in de samenleving en welke nieuwe instrumenten zouden moeten worden gehanteerd om het democratisch gehalte van de samenleving zeker te stellen. Het is een veelomvattend politiek programma voor bestuurlijke vernieuwing en versterking van de democratie.

In de laatste dertig jaar heeft in het politieke debat het initiatief op dit terrein bij D66 gelegen. Als de PvdA zich de inhoud van dit WBS-rapport eigen zou maken, heeft men D66 op achterstand gezet en kan op dit terrein de traditionele voortrekkersrol van de sociaal-democratie worden hersteld.

Met bijna alles wat in het rapport wordt gesteld of voorgesteld ben ik het eens. Implementatie van alle voorgestelde maatregelen zou de kwaliteit van het politieke proces ten goede komen, de geloofwaardigheid van de politiek vergroten en de democratie verdiepen. Veel lof dus. En toch . . .

Al lezend bekroop mij het onaangename gevoel dat de benadering in het rapport te fragmentarisch is. Men ontleedt een aantal processen in de samenleving, kijkt wat daarvan de gevolgen zijn voor bestuur en democratie en bedenkt een remedie.

Wat wordt onderschat, is de betekenis en het autonome karakter van de drijvende kracht achter alle maatschappelijke veranderingen: de ontwikkeling van de technologie. De zwakste zinnen uit het hele rapport zijn: 'De noodzakelijk geachte doorbreking van de politiek van de voldongen feiten waar het de ontwikkeling en toepassing van de techniek in onze samenleving betreft. De risico's van bestaande en nieuwe technologieën voor het milieu en voor de maatschappelijke verhoudingen dienen onderwerp te zijn van maatschappelijke discussie en democratische verantwoording.'

Wie zou het daar niet mee eens zijn? Maar de hamvraag is: hoe?

Neem de stormachtige ontwikkeling van de technologie op het terrein van de informatievoorziening. Alles wat op dat gebied gebeurt, heeft een bij uitstek internationaal karakter. De informatie die via de nieuwe technologieën kan worden verspreid, is per definitie grenzeloos.

Het voorlopige einde van die ontwikkeling zal zijn, dat ontelbare ongecontroleerde boodschappers rechtstreeks informatie versturen naar ontelbare oncontroleerbare ontvangers. Er is geen overheid die daar op welke wijze dan ook, gewenst of ongewenst, tussen kan komen.

De maatschappelijke gevolgen daarvan zijn bij benadering niet in te schatten, maar dat ze groot zijn staat vast. Wie regelt hier de maatschappelijke discussie en democratische verantwoording?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.