Greenaway 'herschept' zijn onfilmbare Rosa voor televisie

Peter Greenaway kijkt, maar niet naar de tv's die in de kantine van het Muziektheater staan opgesteld. De film- en operaregisseur heeft die zaterdag al meer dan genoeg beeldschermen gezien tijdens de repetities van Rosa, het horse drama op libretto van zijn hand en met muziek van Louis Andriessen dat...

Van onze medewerkster

Pay-Uun Hiu

AMSTERDAM

Geamuseerd en licht-spottend bestudeert hij de operacrew: de dia- en filmoperators, de figuranten, de 'volgspotters' en de cameramensen die met indianengehuil en dito dansbewegingen het doelpunt vieren van Dennis Bergkamp tegen Argentinië. Het bekijken van mensen die naar voetbal kijken is veel interessanter dan de wedstrijd zelf, vindt hij. Net zoals een opera over opera ook veel interessanter is en film pas interessant wordt als het over film gaat. Altijd op zoek naar het meta-niveau en de zelfreflectie.

Opmerkelijk overigens, vindt hij, dat Nederlanders zo extreem patriottistisch zijn als het om voetbal gaat. Terwijl ze op andere fronten juist het tegendeel zijn. De Nederlandse Opera heeft bijvoorbeeld géén Nederlandse intendant en voor zover hij weet géén Nederlandse regisseurs. 'Waarom niet?', vraagt hij zich af. Ze zijn er wel. Neem nou Saskia Boddeke, de co-regisseuse van Rosa. Hij zingt een bevlogen lofzang: ze is uitstekend, al jarenlang bij de Nederlandse opera en een remarkable sense voor theater. A propos, waar is Saskia Boddeke?

Galant als een ridder gooit Greenaway zich voor haar in het strijdperk. Boddeke moét ook haar verhaal vertellen bij het interview. Maar zijn ridderlijkheid past niet in de stress-situaties die zich vlak voor de eerste voorstelling onvermijdelijk voordoen. Boddeke stuift langs de lege stoelenrijen, duidelijk niet geëquipeerd voor enig gesprek. 'Er schijnt een crisis te zijn', meldt Greenaway in zijn kleurrijkste Engels. Van hem wordt acuut probleemoplossend gedrag geëist.

Natuurlijk, het gaat om een reprise, maar de problemen om deze technisch uiterst complexe voorstelling op het toneel te krijgen zijn er niet minder om. Zeker nu de NPS er ook een televisie-versie van maakt en het duo Greenaway/Boddeke niet alleen de theaterregie, maar ook de televisieregie op zich heeft genomen.

Wat in 1994 in Rosa voor opschudding zorgde waren uiteraard de zedendelinquente zaken als sodomie (componist Rosa 'berijdt' zijn merrie) en seksuele vernedering (componist Rosa 'berijdt' zijn vrouw Esmeralda) in een decor vol geslachte koeien en bebloede lakens die als filmdoeken dienst doen. Maar wat werkelijk opzienbarend mag heten - en tevens het grote probleem bij de tv-adaptatie -, is de geraffineerde vermenging van theater- en filmrealiteit.

In feite bevindt de theaterbezoeker van Rosa zich in drie werkelijkheden tegelijkertijd: hij zit in de zaal met andere bezoekers, hij kijkt naar het toneel waarop mensen bewegen en zingen, én hij kijkt naar een filmlaag die interfereert met de realiteit die op de bühne wordt voorgesteld. Hoe maak je die ervaring voelbaar voor een kijker, thuis op de bank voor z'n tv?

'Opera ís natuurlijk niet te filmen', zegt Greenaway in het kwartiertje dat hij en Boddeke vrij hebben kunnen maken voordat om 's avonds de eerste complete repetitie met begint. 'Maar dat is niet erg productief om te zeggen', realiseert hij zich ook wel. Opera speelt zich af op een schaal die groter is dan het leven zelf; het gaat om dramatische ervaringen, ambiance, visuele verbeelding van emotie. Greenaway: 'Opera speelt zich af op een enorm toneel en moet dus ook gezien worden in een enorme ruimte.'

Maar de gelaagdheid die in het theater is te zien, kun je wel omzetten in een net zo gelaagd televisiebeeld. Anders dan bij 'klassieke' opera's, waarbij totaalshots worden afgewisseld met close-ups, werkt Greenaway met drie vaste camera's die de hele opera continue doordraaien en elk een vaste beelduitsnede hebben, en één camera die continue het totaal opneemt. Daarnaast worden er, los van de voorstellingen, close-ups gemaakt.

Greenaway: 'Elke keer dat je door het monteren van beeld wisselt, onderbreek je de continuïteit en dat is hier heel jammer. Het is zo opwindend dat het ene beeld overgaat in een ander dat op zijn beurt weer overgaat in een ander. Daarom maken we een heleboel lagen over elkaar, zodat er altijd continuïteit in beeld is, net als hier in het theater. We overlappen de beelden, zodat je steeds tegelijkertijd naar het totaal en de uitsnede kunt kijken.' Zoals Greenaway 's ochtends de belichters al voorhield: 'Het is niet zozeer een opname, alswel een her-schepping voor televisie.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden