Gratis pizza tegen het broeikaseffect

Doemscenario's over het klimaat werken averechts, zegt psycholoog en econoom Per Espen Stoknes.

Beeld Jiri Buller

Beste lezer,

Dit verhaal mag voor hoogstens 25 procent bestaan uit onheil en slecht nieuws.

Als ik u wil bereiken tenminste. De overige driekwart moet oplossingen bieden of informatie waar u iets mee kunt. Sommige Volkskrant-lezers zullen zichzelf zien als uitzondering, maar gemiddeld haken onze hersens af zodra er méér dan een kwart doem zit in een artikel over klimaatoplossingen. Ons brein weet met dat onderwerp namelijk geen raad.

'Als je een probleem zou willen bedenken dat vrijwel ongemerkt, als een geest, voorbij zou glijden zonder dat we in actie komen, zou je uitkomen bij iets als klimaatverandering', zegt de Noorse psycholoog, econoom en voormalig psychotherapeut Per Espen Stoknes. Het probleem is acuut, maar met onze gebruikelijke manier van communiceren komt die boodschap niet aan. In het commandocentrum in ons hoofd wordt op de verkeerde knoppen gedrukt. Maar daar kunnen we volgens hem wel iets aan doen.

Stoknes werkt aan de Norwegian Business School Centre for Climate Strategy in Oslo. Althans: zo heette dat instituut, tot vorig jaar zijn adviezen werden opgevolgd en de naam veranderd werd in Centre for Green Growth (Centrum voor Groene Groei). Juist bij klimaatoplossingen, zegt hij, draait alles om de juiste communicatie.

Vorig jaar publiceerde Stoknes het boek: What we think about, when we try not to think about global warming. De titel knipoogt naar een bekend psychologisch experiment waarin proefpersonen gevraagd werd vooral níét aan een olifant te denken, wat uiteraard niet lukte. Dat heet framing. Ook het klimaatprobleem wordt door wetenschappers, overheden, actiegroepen en media geframed, om onze hersens in beweging te krijgen en de mensheid aan te zetten tot actie. Stoknes legt uit waarom dat zo ineffectief gebeurt en hoe dat met psychologische technieken kan worden verbeterd.

'Grootste communicatiemislukking'

De boodschap over klimaatverandering is volgens hem 'de grootste wetenschappelijke communicatiemislukking in de geschiedenis'. Hoe meer onwrikbare feiten op tafel kwamen de afgelopen twintig jaar, hoe minder zorgen de burger zich leek te maken. Terwijl er geen tekort is aan mogelijke oplossingen. Met een radicaal verbeterde energiezuinigheid, duurzame energiebronnen, beter onderwijs, meer herbebossing en het opvangen en opbergen van broeikasgas in de grond kan het broeikasprobleem worden bestreden. Maar de publieke en politieke wil daarvoor ontbreekt, en dat komt grotendeels doordat de communicatie erover niet werkt.

Vakgenoten publiceren daar al bijna tien jaar over, zegt Stoknes tijdens een maaltijd met Nederlands kalfsvlees en Peruaanse asperges in een restaurant in Breda - waarover later meer. 'Meestal gebeurt dat in obscure bladen die nauwelijks buiten onze kring worden gelezen.' Hij komt net uit Parijs, waar hij was uitgenodigd voor een lezing bij het Internationaal Energie Agentschap en de organisatie voor economische samenwerking en ontwikkeling OECD. 'Ook zij weten dat de gebruikelijke strategie niet werkt en zijn benieuwd wat de sociale wetenschap te bieden heeft. Wat me nog het meest verbaasde, is hoe nieuw het allemaal voor hen is.'

Zwartkijkers

Kernprobleem zijn de doemscenario's met schuld en boete die in de framing rond klimaatopwarming nog steeds een belangrijke rol spelen, vindt hij. Tegen de wetenschap achter de scenario's is weinig in te brengen. In het huidige tempo van maatregelen dreigt op termijn inderdaad een deels onleefbare, apocalyptische wereld. Dat verhaal moet ook verteld worden, hoewel - vanwege de effectiviteit - bij voorkeur dus in een dosering van één kwart doem en driekwart licht.

Mensen wennen aan de boodschap, weet de psycholoog. Hun aanvankelijke angst verdwijnt omdat de wereld niet zichtbaar verandert. Vrees verandert in ontkenning of apathie en de boodschapper eindigt in het vakje doemdenkers en zwartkijkers van wie weinig anders te verwachten valt.

Anders dan bijvoorbeeld terrorisme is de opwarming van de aarde geen concreet gevaar in de directe nabijheid, waarbij je onmiddellijk kunt reageren op een min of meer duidelijke vijand. Klimaatverandering is abstract en verloopt langzaam. Het betreft, denken we in het Westen, vooral andere mensen. Als persoon hebben we er geen controle over. Het is nauwelijks een sociaal gespreksonderwerp en in feite oud nieuws. Wie de vijand is, is bovendien onduidelijk. Tenzij we dat zelf zijn.

Doemscenario's zijn de 'verkeerde knoppen', die niet aanzetten tot actie, legt Stoknes uit. Ons brein distantieert zich van onhanteerbare gevaren door ze te ontkennen of op afstand te zetten. Vaak is het moeilijker ons gedrag te veranderen dan onze opvattingen. Dus doen we het laatste, en bedenken we argumenten om ons gebrek aan actie te rechtvaardigen. Zoals: 1. mijn persoonlijke bijdrage maakt toch weinig uit. 2. Ik doe al zoveel voor het milieu. 3. Het klimaat verandert al eeuwen. Of 4. Schandelijk dat Shell geen groene energiemaatschappij wordt.

Psychologen noemen het 'cognitieve dissonantie' en die overkomt hem ook, biecht hij op. 'Ik voel dissonantie als ik vlieg. Dat gebeurt nogal eens want ik ben geen klimaatheilige. Mijn oplossing is om vier keer de hoeveelheid CO2-emissies te kopen die ik in die vlucht uitstoot, uit het Europese emissiehandelsysteem. Als iedere vliegreiziger dat zou doen, zouden die Europese uitstootrechten vanzelf schaars en duur worden. Omdat bedrijven die rechten moeten kopen, helpt een hoge prijs om de totale uitstoot van broeikasgas in Europa te beperken. Dus je ziet: ook voor dit probleem bestaat een prima oplossing.'

Nu wordt het tijd te wijzen op het vlees op zijn bord, een klimaatkiller van jewelste. En op de asperges uit Peru, die met behulp van veel kerosine zijn ingevlogen en water transporteren van een van de droogste gebieden op aarde naar een van de natste streken van Europa. 'Aha, het opgeheven vingertje', reageert Stoknes met een glimlach. 'Dat kan natuurlijk echt niet meer. Ik wist het trouwens niet, van die asperges. Een goede oplossing zou zijn dat dit restaurant daarover informatie geeft op de menukaart; ons als klant een keuze biedt en vermeldt hoeveel vooruitgang men daarmee het afgelopen jaar heeft geboekt. Daar wil ik best wat meer voor betalen.'

We willen concrete oplossingen

Dat wil ons brein horen: oplossingen. Dat mensen behoefte hebben aan concrete oplossingen en positieve verhalen is geen bedenksel van commerciële uitgevers of blije goeroes. 'We weten dat zulke verhalen werken om dingen gedaan te krijgen. Een groep die net gekeken heeft naar een leuke, positieve, optimistische film en daarna oplossingen moet bedenken voor een probleem, komt met méér en betere oplossingen dan een groep die net een neutrale film achter de rug heeft.'

Veel oplossingen voor beter milieu- en klimaatgedrag worden al met succes toegepast. Ze horen bij de blije driekwart van dit verhaal. Wie recycling wil bevorderen, bijvoorbeeld, zal dat doen door te wijzen op de hoeveelheid mensen die dat al doet, in plaats van het soms grotere percentage burgers te melden dat achterblijft. Mensen imiteren graag en doen wat (ze horen dat) de buurman doet.

Wie zonnepanelen wil verkopen, wijst op de besparing op de energierekening die dat met zich meebrengt, want mensen besparen graag op kosten. Ook is het verstandiger te praten over 'het compenseren van CO2-uitstoot' dan over koolstofbelasting. Door te vertellen waarvoor het geld dient en het als schadevergoeding te presenteren, wordt zo'n financiële bijdrage vanzelf meer acceptabel.

Ontkennen dat klimaat-maatregelen geld kosten heeft volgens Stoknes uiteraard geen zin. Hij noemt die kosten liever een 'pensioen' of een 'verzekering' en wijst erop dat we in het Westen jaarlijks 3,5 procent van ons inkomen uitgeven aan brand- en diefstalverzekeringen. Met dezelfde hoeveelheid geld kunnen we de opwarming van de aarde beperken tot een leefbaar niveau. Wie wil dat nou niet?

Voor wat we 'klimaatverandering' of 'opwarming van de aarde' noemen bestaat trouwens een betere omschrijving. Stoknes suggereert: klimaatontwrichting. Het laat zien dat er niet zomaar iets verandert ('wat is er tegen verandering?'), maar dat mensen dat veroorzaken. Het woord 'onzekerheden' kan maar beter uit de klimaatdiscussie verdwijnen. Onzekerheden dienen als schuilplaats om niets te doen. Mensen willen wel graag 'voorbereid zijn op situaties', die boodschap zal daarom weinig verzet ontmoeten.

Smakelijke vleesvervanger

Het dagelijks leven zit vol kansen om een groene en klimaatvriendelijke levensstijl te bevorderen. 'Maak het simpel om de goede keuze te maken. Vliegmaatschappijen kunnen van de optie om de klimaatschade te compenseren de standaard maken. Bij orgaandonatie werf je met zo'n systeem meer donoren. Winkels kunnen energiezuinige apparaten presenteren als eerste keus. Kantines en restaurants kunnen met kleinere borden verspilling helpen voorkomen. Je kunt huishoudens die in een wijk veel energie besparen, belonen met gratis pizza.'

Met dat verontwaardigde vingertje krijgen we hem niet van het vlees af, zegt hij. Met een goede en smakelijke vleesvervanger lukt dat waarschijnlijk wel. Wat vaak over het hoofd wordt gezien, is dat gedrag de voorhoede is van de overtuiging in plaats van omgekeerd, zoals we meestal denken. 'Bewerkstellig dat mensen hun gedrag veranderen en hun opvatting verandert mee. Dat is een bewezen feit uit de sociale psychologie. Als we het juiste doen voor het klimaat, moet dat wel belangrijk zijn en zal de wetenschap erachter wel kloppen, redeneren we dan.'

Klimaatscepticus: nog zo'n woord dat we volgens Stoknes beter kunnen vermijden. Psychotherapeuten weten dat de innerlijke muur van ontkenning alleen maar dikker wordt als je er harder op duwt. Sommigen verzetten zich tegen de klimaatwetenschap, en dat is oké. Uiteindelijk zullen ze de feiten misschien omarmen. Een deel van de bevolking is sowieso onbereikbaar voor het probleem, omdat hun ideologie of identiteit dat belemmert. 'Zelfs in de VS is dat een minderheid, dus dat is geen probleem. In een democratie kun je vooruit met meer dan de helft van de stemmen.'

400 per miljoen

Wat wetenschappers moeten leren, is betere verhalen te vertellen. In eigen kring komt de boodschap dat 'de atmosfeer nu al 400 deeltjes per miljoen CO2 bevat' misschien aan als een mokerslag; voor de rest van de bevolking geldt dat niet. Om te illustreren hoezeer we de natuurlijke atmosfeer rond aarde al hebben aangetast, heeft hij dit verhaal: 'Stel je de hoeveelheid kooldioxide op aarde voor als een deken van mist die zwaarder is dan lucht. Vóór de industriële revolutie was die laag broeikasgas vijf meter dik; sindsdien hebben we daar zelf al bijna tweeëneenhalve meter aan toegevoegd. Dat klinkt verstikkender dan 400 deeltjes per miljoen, toch?'

Inmiddels zitten we aan het toetje. In psychologisch opzicht is het tijd voor een handelingsperspectief. Wat kunt u als lezer doen? Dat zijn zeker drie dingen, somt hij op. Als consument kunt u kiezen voor groene opties in producten, energievoorziening en transport. Als burger kunt u kiezen voor politici die klimaatmaatregelen willen nemen, maar vaak gaat het één vooraf aan het ander. Via onze persoonlijk keuzes maken we het politici ook mogelijk om beslissingen te nemen.

Als individu kunt u zich uitspreken, of goede vragen stellen, op uw werk, voetbalclub of elders in uw sociale netwerk. Een van de effectiefste manieren om klimaatoplossingen mogelijk te maken is door ze te promoveren tot sociaal gespreksonderwerp. Liefst in kleine groepen, zoals in dit restaurant, waarin we ongemerkt elkaars gedrag beïnvloeden. Mensen zijn minder individualist dan we denken. 'In groepen veranderen we ons gedrag sneller en effectiever dan in ons eentje; ook dat is ruimschoots bewezen. We veranderen ons gedrag als we ervan overtuigd zijn dat ook anderen dat zullen doen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden