Grappige tekeningen maar pas op: het broeit

Eén van de tekeningen toont de rug van een vrouw in het geel. Met haar kin steunend op haar gevouwen armen zit ze voor een spiegel, zodat je haar gezicht kunt zien....

Merel Bem

Naar aanleiding van deze titel zou je dus mogen veronderstellen dat dit een zelfportret van de kunstenaar is. Maar hoe heeft zij zichzelf nu slapend kunnen portretteren? Vreemd.

En dan nog iets: de bovenlip van de slapende vrouw is versierd met een triomfantelijk krullend snorretje, alsof iemand haar in haar slaap heeft voorzien van een ander uiterlijk, zoals ook gefotografeerde mensen in de krant vaak een bril of een baard van ballpoint-inkt krijgen.

Niemand anders dan de kunstenaar zelf kan dit grapje uitgehaald hebben. Daarmee zette zij de toon voor haar tentoonstelling: milde spot. En bleef zelf dus niet buiten schot.

De Duitse Rosemarie Trockel bouwt al jaren gestaag aan een oeuvre dat net zo veelzijdig is als het assortiment in een supermarkt. Schilderijen, van verf of van breiwerk, installaties, alleen of met iemand anders (bijvoorbeeld met de eveneens Duitse kunstenaar Carsten Höller, met wie ze voor de tiende Documenta in Kassel het Huis voor varkens en mensen bouwde), sculptuur, video, noem maar op.

Maar tekenen, dát is door de jaren heen toch wel het belangrijkste medium voor Trockel.

In Museum De Pont in Tilburg toont de kunstenaar op dit moment ruim honderd tekeningen, samen met een paar foto's, wat zeefdrukken en een video. Ze hangen in de kleine kabinetten langs de mooie expositieruimte van De Pont, meestal gerangschikt naar thema.

Dat laatste stemde Jonas Storsve (conservator van de grafische afdeling van het Centre Pompidou in Parijs, waar de tentoonstelling van Trockel hiervóór te zien was) tevreden. 'Er lijkt zich eindelijk een lijn - weliswaar een zigzaglijn met onderbrekingen, maar toch een lijn - af te tekenen', schreef hij enigszins opgelucht in zijn catalogustekst. Eindelijk houvast.

En ja: hoewel Trockel kabinet na kabinet bewijst dat je bínnen een discipline ook nog erg veelzijdig kunt zijn, en ze bovendien allerlei verschillende onderwerpen behandelt, kun je toch spreken van een paar algemene thema's in haar tekeningen.

De transformatie van mens tot dier, of andersom, is een belangrijk onderwerp. Mensen zien eruit als dieren; apen (van oudsher gebruikt als imitators van de mens) en honden krijgen menselijke trekjes, zoals in de serie Hoffnung (1984): tien apenkoppen met evenzoveel gelaatsuitdrukkingen, als een moderne en tegelijk oeroude oefening in fysionomie.

Er is ook een tekening van een man in apenhouding: lichtjes door de knieën gezakt, de lange armen hangend, zonder het lichaam aan te raken. Alle aderen zijn zichtbaar, net als de longen en wat andere organen.

Even verderop is het lichamelijk omhulsel verdwenen, en zijn alleen de vrolijk gekleurde bloedbanen nog over.

Eén tekeningenkabinet bestaat uit tekeningen en prachtige zeefdrukken van mensen met lange neuzen. Een onthoofd lichaam maakt een 'zelfportret': zijn hoofd staat op een kruk naast het schildersdoek, waarop de schilder nog slechts het begin van een lange Pinocchio-neus heeft gezet. Er hangt een foto van een man met een vrouwenpruik, uit zijn borstzak steekt spottend een lange neus. Ze krijgen een erotische lading, die neuzen; ze nemen de plaats in van piemels.

Trockel bewerkte zwart-wit fotokopieën van schilderijen van Kirchner, Warhol en Piazetta, en veranderde de afgebeelde personen van geslacht. Ze maakte letterlijk dubbelportretten, door (alweer) fotokopieën van bijvoorbeeld Cindy Sherman en Jeff Koons over elkaar heen te drukken. Ze tekende mannen met varkenssnuiten en waterhoofden, dieren met menselijke handpoppen, een pelikaan met een bibberig gebreid truitje.

Vaak zijn Trockels tekeningen om te lachen, maar pas op. Altijd broeit en sluimert er iets. Eieren komen vaak voor in haar werk, soms heel expliciet tussen de benen van een vrouw: eentje met ballen. En ook de afdruk van een kookplaat is een feministische uitspraak. Trockel verwijst hiermee op ironische wijze naar de (mannelijke) minimalistische kunst.

De laatste jaren tekent Trockel vooral slapende mensen op groot formaat, meestal naar aanleiding van foto's. Maar, ondanks het onderwerp, ook hier geen rust. Siesta (2000) toont een slapende man op zijn buik. Zijn arm reikt echter zelfs in deze vredige toestand nog naar een geweer. En tussen een aantal slapers hangt plotseling een kleine tekening van een grijnzend doodshoofd met een clownsneus en een vlassig baardje.

Maar het toppunt van spot en ironie spreekt uit een tekening met de titel Frau mit Bein (2000). Even simpel als cru, want één been: dát is meteen alles wat de vrouw, van wie je alleen het onderlijf ziet, heeft.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden