Grappig en guitig

De expositie Pop Art in Europa belicht de rol van deze vrolijke kunststroom.

Alijd moeilijk: hoe organiseer je een tentoonstelling over een stroming die meer heeft voortgebracht dan enkel kunstwerken? Zoals pop art in dit geval. Of om precies te zijn: pop-art uit Europa. Dat was toch een recalcitrante periode waarin muziek, film, kunst en politiek in elkaar overliepen en het een niet zonder het ander te begrijpen is. De tijd van een nieuw maatschappelijk bewustzijn, van opkomend feminisme, een andere seksuele moraal. Toen jongeren (alleen het woord al) hasj gingen roken, zich vrijelijker begonnen te kleden, in opstand kwamen tegen, ja, tegen wat niet al? Zowat alles. Omdat de naoorlogse tijd in hun ogen een verlengde was van de vooroorlogse. Het oude nog steeds als een verstikkende deken over de wereld lag, terwijl die wereld ondertussen was veranderd. Dankzij de televisie, ontwakende koloniën, nieuwe zeden, andere gewoonten.


Hoe maak je daarover een tentoonstelling? Dan kom je er niet om alleen de schilderijen en beelden uit die periode te laten zien. Toch heeft Museum Het Valkhof in Nijmegen juist dat gedaan. Voor een kunstmuseum misschien geen onbegrijpelijke stap, ook omdat ze een belangrijke collectie pop-kunstwerken heeft. En laten we wel wezen, Pop Art in Europa is op zich een mooie tentoonstelling. In overzichtelijke thema's onderverdeeld, met zalen over de consumptiecultuur, politiek, iconen en nostalgie. Smaakvol ingericht. Verfrissend vormgegeven. Van een inzichtelijke video voorzien, met geïnterviewde kunstenaars uit de tijd dat de pop art zijn hoogtijdagen had, de jaren zestig. En een schitterende catalogus.


Kosten noch moeite zijn gespaard. Er zijn maar liefst honderd kunstwerken geselecteerd. Van alle grote, bekende namen. Van Arman, Woody van Amen en Billy Apple tot Joe Tilson, Jean Tinguely en Wolf Vostell. Maar ja, komt het tot leven? Heb je het gevoel, lopend langs al die toch veelal bekende kunstwerken, in een tijdsbeeld te zijn gestapt? Nee. Daarvoor mis de expositie het brede, culturele perspectief van opstand, ironie en emancipatie.


Blijft over het werk zelf. De Vlaamse schrijver en kunstenaar Hugo Claus vatte de artistieke jaren zestig in De Lage Landen eens samen als niet meer dan een kermis rond de dorpspomp. Zo is het met de Europese pop-art ook. Veel van wat er te zien is oogt grappig, ziet er lekker gek en guitig uit en is een beetje controversieel. Pop Art in Europa, het is vooral een vrolijke boel. Alternatief, om in het jargon te blijven. Met hier en daar een politiek geëngageerd tintje. Het bekende napalm-meisje in Vietnam. Afbeeldingen van de wapenwedloop. De hegemonie van het grote geld. De opkomst van China.


Zeker, er werden nieuwe technieken geïntroduceerd. Kunstenaars scheurden hun beelden uit tijdschriften en plakten ze tot collages. Richtten het oog op de nieuwsjournaals van tv. Schilderden op canvas naar stripboeken. Kopieerden pin-ups uit pornoblaadjes. Lasten gebruiksvoorwerpen aan elkaar tot robots en gevechtsvliegtuigen.


De expositie wil een beeld geven van de Europese pop-art, zonder de Amerikaanse weer van stal te halen. Tevergeefs. Amerikanen hadden (en hebben) minder last van welk artistiek verleden ook. Stonden opener tot tegenover nieuwe inzichten en aanleidingen. En daarbij, om de hoek in iedere Amerikaanse stad lagen meer cartoons in de kiosken, waren meer nieuwe warenhuizen te vinden en zagen de reclames er kleuriger uit. Europa was (en is) toch het oude continent. Hoe de kunstenaars ook probeerden zich uit het keurslijf van het artistiek verantwoorde te bevrijden, er blijft een zichtbare hang naar de conventionele esthetiek. Je ziet de smaak van vroegere eeuwen doorsijpelen. Alles mooi in balans. Evenwichtige composities. Lekker met de hand geschilderd. Smaakvol van kleur.


De Europese tak van pop-art blijft daardoor, met alle respect, toch een afgeleide vorm van het Amerikaanse origineel. Een kopie. Op zich is dat wel weer erg pop-art gedacht.


Pop Art in Europa. Museum Het Valkhof, Nijmegen. T/m 6/1/2013.museumhetvalkhof.nl


In vergelijking met de pop-art uit Amerika is de Europese klein bier. Kunstenaars als Andy Warhol, Robert Rauschenberg en Roy Lichtenstein gingen veel rigoureuzer te werk. Met een totaal nieuwe beeldopvatting en een minder vrijblijvende kijk op massaproductie. En: met een minder hoogstaand idee over het verschil tussen origineel en kopie.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden