Grandioos mislukte krachttoer

Het is moeilijk van Vergilius' Aeneis tehouden, constateert Piet Gerbrandy. Maar we kunnen ook niet om diens indringende vragen heen.

Is een goed boek ook altijd een boek waarvan je houdt? Zijn de boeken waarin je je verliest altijd de beste? En zijn de personages met wie je je kunt identificeren de indrukwekkendste creaties?


Het is onvermijdelijk deze vragen te stellen bij het lezen van Vergilius' Aeneis, een grandioos mislukte tour de force die gezichtsbepalend werd voor de Romeinse cultuur en daarmee voor de literatuur van het Avondland. Ovidius, Augustinus, Dante, zelfs Ezra Pound en Cees Nooteboom zijn doordrenkt met Vergilius. Het is moeilijk van de Aeneis te houden, maar we kunnen er niet omheen: daarvoor zijn de vragen die het epos stelt te indringend.


In twaalf hoofdstukken vertelt Vergilius (70-19 v. Chr.) het verhaal van Aeneas, de Trojaan die na de val van zijn stad op weg ging om ergens in het Westen een nieuw Troje te stichten. In de eerste zes boeken beleeft de ronddolende held avonturen die hem tot een nieuwe, weinig doortastende Odysseus maken. In de tweede helft van de Aeneis, die gesitueerd is in het gebied waar later Rome gesticht zal worden, groeit de kleurloze leider uit tot een brute krijger, die in meedogenloosheid niet onderdoet voor zijn voormalige vijand Achilles. Het epos eindigt abrupt op het moment dat Aeneas zijn sympathieke rivaal Turnus afslacht. In het eerste boek had Vergilius al opgemerkt: tantae molis erat Romanam condere gentem: 'zó zwaar is het geweest om het volk van Romeinen te stichten'. Het opbouwen van een natie en een wereldrijk vergt blijkbaar bloed, zweet en tranen. Rechtvaardigt het resultaat de onvermijdelijke gruwelen?


Piet Schrijvers, aan wie eerder dit jaar de Martinus Nijhoff Prijs werd uitgereikt, heeft als vertaler een enorme staat van dienst. Zo vertaalde hij de complete oeuvres van Lucretius en Horatius. De tweetalige uitgaven waarin die verschenen, zullen de komende decennia in ons land de standaardedities zijn. Van Vergilius vertaalde Schrijvers eerder de Georgica. Momenteel werkt hij aan het extreem bloederige epos Burgeroorlog van Lucanus. Zijn vertaling van de Aeneis verscheen al in 1996, maar is nu grondig herzien en voorzien van bijzonder informatieve analyses per boek, terwijl een inmiddels klassiek geworden essay over het verontrustende slot van het epos de fraaie editie afsluit. Iedereen die iets om literatuur geeft moet dit boek in huis hebben.


Juist doordat de Aeneis voor enkele tientallen generaties het werk is geweest waaruit ze Latijn leerden, vergeet men maar al te gemakkelijk dat de zo 'klassieke' taal van Vergilius hoogst kunstmatig is. Al in zijn eigen tijd noemde een van zijn critici hem 'een door Maecenas gesteunde uitvinder van gekunsteldheid'. Een van mijn favoriete passages is de episode waarin Camilla, een meisje dat later zal uitgroeien tot woeste Amazone, door haar vader op een speer wordt vastgebonden, waarna hij haar over een rivier heen schiet: 'de zware speer, gehard in de vlammen, knoestig en stevig [...], daaraan bindt hij zijn dochter vast met een schors van kurkeik, / snoert haar in op de juiste plek van de speer, in het midden, / balanceert met zijn sterke hand en bidt tot de hemel'.


Wat opvalt, is de liefde en ambachtelijkheid waarmee de ruige vechtjas zijn dochter lanceert. De scène mag belachelijk zijn, maar typeert de betrokkenheid van de dichter bij zijn onwaarschijnlijke personages. Zo wordt een vreemd boek belangrijk.


Vergilius: Aeneas. Aeneis, uitgegeven, vertaald, ingeleid en van aantekeningen voorzien door Piet Schrijvers.

Historische Uitgeverij; 680 pagina's; € 49,95.


ISBN 978 90 6554 242 7.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden