Grande Madame

Anne Wil Blankers heeft een chic imago maar rolt net zo makkelijk krijsend over het toneel in een Griekse tragedie. Ze viert haar vijftigjarige jubileum met een terugkeer bij het Nationale Toneel, waar ze ooit begon.

'Goedemorgen, mevrouw.' Dat was de eerste zin die Anne-Wil Blankers zei in het toneelstuk Quadrille van Noel Coward. Met dit stuk debuteerde ze in 1963, vlak na het afstuderen aan de Maastrichtse toneelschool, bij de Haagse Comedie. Het was ook haar enige zin. In die tijd begon je als ingénue ('een jonge actrice, die lief en onschuldig kan overkomen') namelijk van onderaf aan. Als dienstmeisje dat met de theewagen rondliep en hoeden aannam. En 'Goedemorgen, mevrouw,' zei.


Haar volgende rol speelde ze in Shakespeare's Macbeth, als een van de drie heksen. Onherkenbaar, want met een masker op. Maar meteen daarna was het raak: Anne Wil Blankers kreeg de rol van Desdemona in Othello, met Ko van Dijk en Paul Steenbergen als tegenspelers. Vanaf dat moment wist iedereen in toneelland dat er een actrice van formaat was opgestaan.


Vijftig jaar later speelt Anne Wil Blankers (73) nog steeds toneel. Morgen vindt in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag de première plaats van Madame Rosa, waarmee haar gouden theaterjubileum luister wordt bijgezet. Een productie van het Nationale Toneel, in regie van Theu Boermans. Naar de roman van Romain Gary, die vooral bekend is geworden door de verfilming ervan. La vie devant soi werd in 1977 een wereldwijd bioscoopsucces, vooral vanwege de hoofdrol van vedette Simone Signoret.


Over een Joodse prostituee op leeftijd die als pensionhoudster in een armoedige Parijse wijk de zorg voor straatkinderen op zich neemt. Boek, film en toneelstuk concentreren zich vooral op de relatie tussen Madame Rosa en het Arabische jongetje Momo. In die hechte vriendschap zit flink wat oprecht sentiment en medemenselijkheid verborgen.


Anne Wil Blankers als een oude hoer, gekleed in soepjurken en op pantoffels, gevangen in een decor van oude linnenkasten, pannen van email en Sunlightzeep. Het is niet het eerste waaraan je denkt bij het gouden jubileum van deze actrice. Immers: Anne Wil Blankers is in veler ogen een dame van het Haagse toneel, met een zekere chic, een Mevrouw.


Theu Boermans: 'Dit is zeker iets anders dan wat het vaste publiek van haar verwacht en gewend is. Anne Wil is een coryfee van zoveel jaar blank westers theater en nu speelt ze met een Marokkaans jongetje. Madame Rosa is een harde vrouw, ze heeft Auschwitz overleefd, ze heeft de achterkant van het leven gezien, de gruwel ervaren. Het is voor Anne Wil een atypische rol, en juist daarom is het zo spannend. Maar vanzelfsprekend kan ze dit aan, adel verplicht, zou ik willen zeggen. Grote talenten doen het grote werk. Ik vind dat je bij een jubileum als dit moet laten zien wat je in huis hebt, met een stuk dat ook nog ergens over gaat en van deze tijd is.' Het idee om juist Madame Rosa te kiezen, kwam van Boermans zelf. Hoewel ze er in het begin wel slapeloze nachten van had, zei ze vrij snel ja. Tijdens een repetitie zit ze geduldig te luisteren naar haar tegenspeler, de piepjonge autodidact Aziz Akazim die Momo speelt, die in deze bijna laatste scène voortdurend aan het woord is. Rosa is dan al getroffen door een beroerte.


Boermans: 'Dus, Anne Wil: al die tijd zit jij...'


Blankers: 'Te knikkebollen?'


Boermans: 'Ja, en te kwijlen.'


Ze stelt zich moederlijk collegiaal op, maar weet ook wat ze wil. Na afloop over haar tegenspeler: 'Het is spannend om met die jongen te werken. Wij zijn twee uitgesproken karakters, we hebben ieder zo onze eigen taal. Hij is naïef en slim - om op te vreten eigenlijk. Dat stugge en harde van Rosa, dat onwrikbare, daarin moet ik momenten van zachtheid en verdriet zien te snijden. Als dat lukt, is deze voorstelling een mooi geschenk na vijftig jaar. Ik zal er in ieder geval erg mijn best voor doen.'


Anne Wil Blankers. Geboren in 1940 in Rotterdam, als dochter in een middenstandsgezin. Ging naar Schoevers. Keurig meisje. Acteur Steye van Brandenberg ontdekte haar bij het amateurtoneel. Ze werd geen secretaresse, maar ging naar de toneelschool. Meteen daarna naar de Haagsche Comedie, dat later opging in Het Nationale Toneel. Vanaf dat moment aan één stuk door toneel gespeeld - Shakespeare, Molière, Sofokles, Ibsen, Coward, Thomas Bernhard, Lars Norèn.


Stapje voor stapje opgeklommen en bekend geworden.


In 1994 kreeg ze de prestigieuze Theo Mann-Bouwmeesterring van Annet Nieuwenhuijzen. Daarvoor was ze al twee keer gelauwerd met een Theo d'Or: voor Elektra (1976) en voor De Troonsafstand (1983), waarin ze koningin Christina van Zweden speelde.


Grote klassieke en dramatische rollen, en daarnaast excelleren in het lichtere genre - het is maar weinigen gegeven. Wat haar kenmerkt zijn, naast de volmaakte beheersing van techniek en tekstbehandeling, vooral haar stem en haar lichaamstaal. Die stem die in de basis nogal donker is, maar die vaak ook net iets te hoog klinkt. Daardoor krijgen tragedies altijd iets verstikkends en komedies juist iets ironisch. Ook belangrijk: Anne Wil Blankers is een actrice die altijd iets achterhoudt, een geheim waarnaar je als publiek moet raden. Er zitten vijfhonderd mensen in de zaal en die hebben met haar privé-emoties niets te maken - zo denkt ze, dat is haar kracht en haar harnas tegelijk.


'Altijd is er een luikje dicht, ja. Op het toneel zien we haar andere ik, haar eigen ik is van haarzelf, en dat moet ook zo. Nooit tevreden met zichzelf, altijd die twijfel van: morgen moet ik weer, zal het lukken? Dat hebben alle grote toneelspelers.' Dat zegt Hans Croiset, die haar een aantal keren regisseerde en ook met haar samenspeelde. Ondanks haar beminnelijke imago ziet Croiset haar niet als een gedweeë actrice: 'Zeker niet. Ze weet wat ze wil en je moet van goede huize komen om tegen haar in te gaan. Aan een nieuw stuk begint ze iedere keer alsof het de eerste keer is. Daarbij komt dat ze sociaal heel sterk is, ze heeft als het ware een antenne, waarmee ze op de repetities alle gevoeligheden registreert en aftast.'


De Grande Dame van het Haagse toneel baarde opzien toen zij in 1978 het gesubsidieerde toneel verliet en ging spelen in een vrije productie: Een dag uit de dood van Verdomde Lowietje. Een heftig toneelstuk van Peter Nichols over een echtpaar en hun debiele dochtertje.


Een actrice die het gesubsidieerde toneel inruilt voor commercieel theater - het was in die tijd hoogst ongebruikelijk. Toch deed ze het, aangespoord door producent Joop van den Ende en acteur Jeroen Krabbé, die in dit stuk haar tegenspeler zou worden.


Joop van den Ende: 'Het was Ko van Dijk die me overhaalde Anne Wil te strikken. Hij had in Den Haag al een paar keer met haar gespeeld en vond haar een groot talent en bovendien ook sexy. Hij vond dat ze haar vleugels maar eens moest uitslaan. Voor haar was de wereld van de vrije producties vreemd, want ineens moest ze ook televisie gaan doen, talkshows, allerlei interviews en zo. Die voorstelling moest namelijk wel worden verkocht. Ik heb haar zelfs zo ver gekregen een interview met Henk van der Meijden in De Telegraaf te doen, dat was in die tijd voor serieuze toneelspelers not done.'


Jeroen Krabbé: 'In die tijd was spelen in de vrije sector erger dan dat je bij de NSB had gezeten. Daarom was het zo dapper van Anne Wil dat ze die stap toch heeft gezet. Ook al omdat ze zelf een dochter had met het syndroom van Down. Maar ze vond het geweldig en heeft zich helemaal op dat avontuur gestort. Soms liepen mensen tijdens de voorstelling weg, omdat ze de wreedheid van het stuk niet aankonden. Maar dan gingen we meteen met de zaal in discussie. Ik vind haar een heel grote in het vak. Ik herinner me nog hoe ze Elektra speelde, krijsend van woede, rollend over de vloer, het haar geknipt in een rattenkopje, helemaal niet die chique actrice uit Den Haag. Je werd simpelweg van je stoel geblazen, zo waanzinnig goed was dat.'


Na Lowietje is Blankers min of meer in dienst getreden bij Van den Ende en bij Impresariaat Senf, met als afspraak: één keer per jaar een stuk spelen, en zeggenschap over het repertoire. Een vrij luxe positie voor een actrice, zeker in die tijd. Haar grootste publiekssucces werd gek genoeg de voorstelling Shirley Valentine, de naar Rotterdam vertaalde monoloog over een volkse huisvrouw uit Liverpool die zich loswrikt uit de dagelijkse sleur en in de gebruinde armen van een Griekse minnaar verlossing vindt.


Van Maria Stuart en Phèdre naar de Rotterdamse Shirley, het verbreedde de reikwijdte van Blankers' talent en publiek behoorlijk. Doordat ze ook regelmatig in televisieseries speelde, waaronder het populaire Prettig Geregeld, werd ze als actrice ook een Bekende Nederlander. Interviews in Libelle en Margriet, en veelvuldig ook in kranten. Een diva, maar dan op Hollandse maat gesneden. Wars van gedoe. Geen flauwekul. Gewoon werken en mooie rollen spelen. Of zoals Jeroen Krabbé bij haar 65ste verjaardag op een besloten receptie zei: 'Anne Wil is een oerdegelijke vakvrouw. Het is bij haar alsof je de Bank of England binnenloopt: je bent altijd zeker van je geld.'


Ze was en is geen actrice die 's nachts de artiestencafés onveilig maakt, op het biljart klimt en mannen verleidt. Ze was en is een vrouw met een baan.


Anne Wil Blankers is al een half leven lang getrouwd met Ger van Klaveren en heeft drie kinderen. Zoon Christo is acteur, dochter Marjolein had een mooi leven totdat ze op 32-jarige leeftijd overleed, zoon Diederik heeft een verlammende spierziekte, en wordt tot op de dag van vandaag thuis door zijn ouders liefdevol verzorgd. Iemand die zo'n beladen thuisfront heeft en toch al vijftig jaar op het hoogste niveau presteert, zo iemand heeft doorzettingsvermogen en realiteitszin.


Blankers verraste opnieuw toen zij in 2006 als gerenommeerd actrice een rol aannam in de musical Cabaret. Daarin speelde ze de pensionhoudster Fraulein Schneider en zong ze op krachtige wijze enkele dramatische liedjes. Later zette ze die musicalcarrière voort als Wilhelmina in Soldaat van Oranje. Aan die rijke carrière voegt ze nu dan de rol van de oude Joodse prostituee Madame Rosa toe. Waarmee ze voor de zoveelste keer het beeld dat velen van haar hebben, dat van die keurige mevrouw, zal bijstellen.


Na afloop van de repetitie nestelt ze zich gemoedelijk op de bank in de kamer van regisseur Boermans. 'Het beeld dat men van mij heeft, dat is nogal een glad beeld, is het niet? Dat van een beetje geciviliseerde mevrouw, geloof ik. Nou ja, dat is misschien saai, maar dan moet dan maar. Ze weten wat ze aan me hebben, ik ben te vertrouwen. En ik weet dat er nog andere kleuren in me zitten, die ik in Madame Rosa allemaal kan laten zien. De rauwheid van Elektra, het strijdbare van Bernarda Alba en het volkse van Shirley Valentine. Veeg dat maar bij elkaar en je hebt Madame Rosa.'


'Rosa Blumentag?' Dat is de laatste zin die Anne Wil Blankers in de voorstelling Madame Rosa zegt.


En dan sterft ze.


Johan Doesburg (regisseur) 'Ik ben helemaal weg van die vrouw: ze is een ster, zonder sterallures. Hardwerkend, keiharde discipline, bril op en dan peuteren aan al die woordjes. Ze heeft 99 keer die strenge moeder in Het Huis van Bernarda Alba gespeeld, en 99 keer heeft ze daar als een rots in de branding gestaan. Die vitaliteit, gecombineerd met dat gebrek aan kapsones, doen mij diep voor haar buigen. Tegelijkertijd heeft ze ook een groot gevoel voor humor en voor het absurde. Ja, zo iemand mag bij mij thuis komen wonen.'


Joop van den Ende (producent) 'Ik ken haar als een uiterst kritische, maar nooit vervelende actrice. Ze heeft een bepaalde stijl en een zekere chic over zich, dat maakt haar niet voor elke rol geschikt. Soms lukte het ook niet, maar dat mag dan ook wel als je vijftig jaar aan het toneel bent. Die combinatie van tekstbehandeling en de controle over haar stem maakt haar bijzonder. Zij is in staat een tekst klasse en eigenheid mee te geven en er toch mensentaal van te maken. Nee, Anne Wil is geen actrice met een wild leven, dat heeft ze niet nodig. Haar gezin heeft haar diepte en inhoud gegeven.'


Jeroen Krabbé (acteur) 'Een burgertrut, zo noemde ze zichzelf ooit. Ze is weliswaar bescheiden en geeft zich niet graag bloot, maar ze is veel meer dan dat keurige, brave imago. Heel curieus vind ik dat ze iedere keer weer steentje voor steentje een rol opbouwt. En als die rol dan klaar is, staat daar een betonnen kolos. Daar komt geen scheurtje meer in, of ze nu in Leeuwarden staat te spelen of in Zierikzee. Standvastigheid gecombineerd met poëzie - dat is voor mij Anne Wil.'


vijf beste rollen


b Heldenplatz (1991). Als de huishoudster in dit stuk van Thomas Bernhard houdt Blankers een lange monoloog achter de strijkplank. Koud en hard, met heel even een moment van zachtheid als ze met haar hand teder over het overhemd van haar meester strijkt. Klein gebaar, grote impact.


b Kleine Zielen (1993). Haagser dan Haags als Constance in Kleine Zielen naar de roman van Couperus. Vrouw van stand maakt huwelijkscrisis door en wordt verstoten. Blankers is verbijsterd over het onrecht dat haar wordt aangedaan en even rotsvast in haar verzet daartegen.


b Bobby Fischer is alive and lives in Pasadena (1993). IJzig gezinsdrama van Lars Norén waarin Blankers de moederrol speelt. Man en kinderen heeft ze van zich vervreemd, alle pogingen iets van warmte te suggereren zijn onmachtig. Mooiste zin uit haar mond: 'Er zit geen blad meer aan de bomen, maar we hebben een schitterende herfst gehad.'


b Wilhelmina - je maintiendrai (1998). Blankers en koninginnen - ze speelde er vele. Wilhelmina maar liefst drie keer: in het toneelstuk van Ton Vorstenbosch, later in de vierdelige tv-serie ervan en nog weer later in de musical Soldaat van Oranje. Alle drie keren een onverzettelijke vorstin, stoer en stuurs, maar op het juiste moment viel er toch een glimp van emotie te ontdekken.


b Het huis van Bernarda Alba (2001). In regie van Johan Doesburg beleefde Federico Garcia Lorca's tragedie over knellende familiebanden een fenomenale opvoering. Blankers als furieuze moeder die haar vijf dochters voor de buitenwereld probeert af te schermen. In één enkele schreeuw, een oerkreet bijna, uitte zich een leven lang opgekropte woede en angst.


b Madame Rosa gaat 21/12 in première in de Koninklijke Schouwburg Den Haag. Tournee t/m 7/5. nationale-toneel.nl


b Het digitale tv-kanaal Cultura 24 besteedt t/m 22/12 veel aandacht aan het vijftigjarige jubileum van Anne Wil Blankers. Zondag worden in een marathonuitzending alle delen van de tv-serie Wilhelmina uitgezonden. cultura.nl/annewil


b Het AVRO-programma Opium zendt zaterdag een special uit over Anne Wil Blankers (Nederland 2, 22.35 uur); de actrice is ook te gast in Kunststof Radio (maandag 23 december, Radio 1, 19.02 uur)


b Hein Janssen, theaterredacteur van de Volkskrant, interviewt Anne Wil Blankers twee keer tijdens een openbare publieksontmoeting. Op 2 maart in de Koninklijke Schouwburg Den Haag (20.30 uur) en op 9 maart in de Stadsschouwburg Amsterdam (20.30 uur).


gouden jubileum, dat wordt gevierd

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.