Graffiti in de Gouden Eeuw

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: graffiti.
(*Johan Cruijff)

Detail uit Gerard Houckgeest: De graftombe van Willem de Zwijger in de Nieuwe Kerk in Delft, 1651. Beeld Museum het Mauritshuis Den Haag

Iedereen die van kunst houdt heeft er wel een en de mijne is Keith Haring: de kunstenaar die je als eerste raakte. Bij mij kwam het op de middelbare school, door een combinatie van goede leraren, verveling en kunstboeken. Ik vond graffiti al reuzespannend, hiphop begon net interessant te worden, New York was magisch en onbereikbaar en toen ineens was er iemand die in die metrostations daar graffiti's zette die kunstwerken op zichzelf waren. Dat waren de letters van andere graffitikunstenaars ook, maar dit waren tékeningen. Extreem simpel en daarmee aantrekkelijk als de stralende baby, de tekening waarmee hij bekend werd. En dat alles wist ik van plaatjes in Arnhem-Zuid, waar ik op mijn kamer Keith Harings biografie las toen hij net was overleden in 1990. Dat aanstekelijke mengsel van hoge en lage cultuur is een blijvende liefde gebleken.

Daarom nu een detail dat even helemaal niet in de marge van een schilderij staat of anderszins 'verborgen' is, maar een dat in het midden staat. Zo prominent dat je er de irritatie bij voelt van zo'n pilaar recht voor je neus, bij een concert bijvoorbeeld als je het podium wilt zien. Dit detail staat op zo'n pilaar, door Gerard Houckgeest vooraan pal voor de graftombe van Willem de Zwijger in de Nieuwe Kerk in Delft gezet, die toch eigenlijk het onderwerp is. Op die pilaar staat een stokmannetje, in rood krijt gekrabbeld: graffiti in de Gouden Eeuw! Alles wat gewichtig is in dit schilderij - het hoge perspectief, de machtige architectuur, het graf van de vader des vaderlands en de contemplatie van de familie die daarbij staat, alles wordt ineens ook lichtvoetig door dat poppetje, waar Houckgeest ook nog eens in hetzelfde 'krijt' zijn monogram en de datum onder heeft gezet, als ware hij zelf het schoffie, de graffitikunstenaar.

Gewone leven

Dat ook in de 17de eeuw gedachteloos werd gekrabbeld door mensen, zelfs in de kerk - ik vind het een heerlijk idee. Heel veel schilderijen van kerkinterieurs hebben dat banale, dat gewone-leven-verslag: honden pissen tegen pilaren, mensen babbelen of dutten zelfs in tijdens de dienst, kinderen spelen, er worden vaak tombes uitgegraven; het leven is niet zo verheven als de imposante kerk doet vermoeden. Dat is al heel fijn. Die graffiti hier geeft dat nog een extra lading.

Volgens essayist Susan Sontag verbindt de kunstenaar door die graffiti zichzelf met zijn jongere ik, die hield van tekenen en krabbelen. Het is een schilderij op twee niveaus, schreef zij in Waar de nadruk ligt (2001): Houckgeest laat zien wat hij nu kan en waar dat talent vandaan kwam, de passie die hij had als kind. Het laat ook zien dat er in Nederland ruimte is voor buiten de lijntjes kleuren, vindt Sontag; er is ruimte voor speelsheid en protest (En ze is daarin niet de enige, ook kunsthistoricus Gary Schwartz ziet in dergelijke geschilderde graffiti's een mild protest.) De realiteit is robuust en de graffiti voegt charme toe aan een majestueuze visuele omgeving. Een eigentijdse interpretatie misschien, ingegeven door een vooropgezet beeld van tolerant Nederland, en natuurlijk van de opstandige graffiti in haar eigen stad New York - maar wel een interessante interpretatie. Eentje die recht doet aan de speelsheid van dit detail, en het feit dat het speelse en het bedachte, het lage en het hoge prima samengaan, en misschien wel bij elkaar horen.

www.detailsofart.com

Gerard Houckgeest: De graftombe van Willem de Zwijger in de Nieuwe Kerk in Delft, 1651; Olieverf op paneel; 56 x 38 cm. Beeld Museum het Mauritshuis Den Haag

Inzoomen

Noot voor tablet- en smartphonegebruikers: de inzoomfunctie werkt alleen op desktop.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden