Gospel in de polder (Gerectificeerd)

In de huiskamers van de beruchte Bijlmer blijkt een levendige gospelcultuur te zijn ontstaan...

Van de ruim tachtig kerkgenootschappen hebben velen een eigen koor of een eigen band. 'Het gaat om de energie die de muziek uitstraalt.'

Als Millie die ene laatste noot niet dreigt te halen, wijst Debby naar haar buik. 'Zing vanuit je onderbuik en let op je ademhaling', wil ze maar zeggen. Met toegeknepen ogen doet Millie haar uiterste best, maar het lukt niet. Helaas, maar het is niet erg. Het gaat de mezzosopranen van het Surinaamse gospelkoor Voices of Joy uit Amsterdam-Zuidoost vooral om het plezier in het zingen.

'Wie wil er stroop? Wie wil er thee', vraagt soliste Lucile, samen met Debby de enige die al langer zingt. Halverwege de sectierepetitie zijn de mezzosopranen toe aan vloeistof om de keel mee te smeren. In Luciles huiskamer in de wijk Gein ontmoeten de zangeressen Lucile, Millie, Vanessa, Debby en Lylia elkaar wekelijks om hun partijen door te nemen.

'Welke nummers gaan we zaterdag doen', wil Vanessa weten. 'Ain't no mountain? O nee! Ja, ik weet dat we geoefend hebben, maar die vind ik zo moeilijk. En wat doen we aan?' De vijf vrouwen kibbelen en lachen veel alvorens er gezongen wordt.

Begeleid door simpele computermuziek uit een minidisc zingen ze in een kring nummers als I love the Lord, God is working en I will sing praises. Maar ook popmuziek zoals From a distance van Bette Midler, Count on me van Whitney Houston en Cece Winans en de gospelhit Shackles (praise you) van Mary Mary komen met bijbehorende danspasjes voorbij.

Terwijl de dames hardop zingen, steekt Luciles zoontje zijn hoofd om de hoek van de deur. Zijn moeder stuurt hem met strenge blik terug naar bed.

Drugsoverlast, criminaliteit, vervuilde en verwaarloosde hoogbouwflats, een hoge concentratie allochtonen en illegalen, de bajes, gerommel tijdens stadsdeel-verkiezingen. De Bijlmer, zoals het beruchte stadsdeel Amsterdam-Zuidoost beter bekend staat, roept bij veel mensen negatieve associaties op.

Minder bekend is dat de Bijlmer van de meest religieuze stadsdelen is en dat het er stikt van de gospelkoren zoals Voices of Joy. Dagelijks verzamelen honderden christelijke Bijlmerbewoners zich in huiskamers zoals die van Lucile om te oefenen voor de zondagse kerkdienst.

Meestal worden deze diensten in garages, bouwketen, woonkamers en verlaten bedrijfspanden gehouden. Want huisvesting van de vele kerkgenootschappen is een groot probleem in de Bijlmer. Het stadsdeel, dat ten tijde van de ontkerkelijking in de jaren zestig verrees, is simpelweg niet gebouwd op zo veel religie.

Ruim tachtig Nederlandse, Caribische, Zuid-Amerikaanse, Afrikaanse en Aziatische kerkgemeenschappen met samen meer dan tienduizend leden zijn actief in de Bijlmer. De gospelmuziek speelt in deze kerken een grote rol.

Tijd om hier de aandacht eens op te vestigen, vond stichting ZO!, cultuur Zuidoost, een initiatief van Paradiso, Cosmic en Imagine IC dat het culturele aanbod van Amsterdam-Zuidoost wil versterken. Zaterdag 4 september organiseren zij daarom het eerste World Gospel Festival in de Bijlmer. Midden in de vernieuwde wijk Ganzenhoef zullen ruim dertig gospelkoren als Resurrection Singers, Jaffo Gate Quartet, kinderkoor Los Angelitos, Jehova Shalom, Ghanaian SDA Choir, Les Anges, Rise & Shine en Pentecost Revival Choir te horen zijn.

'Gospel is ontzettend populair in dit deel van Amsterdam en wij waren verbaasd over het hoge niveau van de meeste koren', zegt Farin Ramdjan van ZO!. 'Maar de meeste gospelkoren zingen alleen tijdens de dienst en worden verder nooit gehoord. Wij willen ze een podium geven om hun muziek aan luisteraars buiten hun kerkgemeenschap te laten horen. En we hopen ook dat mensen buiten de Bijlmer de stap naar de andere kant van de metrolijn durven te zetten.'

Letterlijk betekent gospel: de goede boodschap. Het idee achter de muziek is het verspreiden van de boodschap van de Heer. De term roept beelden op van swingende Afro-Amerikaanse koren in lange gewaden en met tamboerijnen, aangevoerd door een uitzinnige predikant die 'halelujah' en 'sweet Jesus' door de microfoon schreeuwt. Dat is de black of southern gospel, ook wel de traditionele gospel genoemd. Grote namen uit die stroming zijn Thomas 'the father of gospel music' Dorsey, Mahalia Jackson, The Caravans en The Golden Gate Quartet.

De religieuze black gospel vindt zijn oorsprong op de Amerikaanse slavenplantages en werd in de jaren dertig geroduceerd als populaire muziek. Eerst met solisten, die later plaats maakten voor complete koren. Martin Schouten, journalist en fervent gospelliefhebber: 'Het is prettige muziek. Niet vanwege het religieuze tintje, maar meer vanwege de woede en agressie die in de muziek zit.'

De zwarte Amerikanen konden alleen in de kerk hun frustratie en woede over hun onderdrukking door de witte Amerikanen uiten, stelt Schouten. Volgens hem zijn gospelnummers eigenlijk protestliederen. 'Vandaar ook die passie en dat schreeuwen. Die tamme EO-gospel die uit Nederland komt is suf, braaf. Nee, in Amerika waar ze de woede nog voelen, daar wordt echte gospel gemaakt. Ze zingen I love you Lord, maar tegelijkertijd eigenlijk ook fuck you Lord. Dat dubbelzinnige, dat is mooi aan gospel.'

Niet raar dat gospel ook in Amsterdam-Zuidoost, waar een groot deel van de bevolking economisch en sociaal een achtergestelde positie heeft, zoveel publiek heeft. Schouten: 'Waar ellende heerst, ontstaat goede gospelmuziek. Maar omdat de omstandigheden van de zwarte Amerikanen door de jaren zijn verbeterd, zijn de goude tijden van de gospelmuziek wel voorbij. Die agressie van de oude gospel is overgenomen door rap.'

Toch lijken de invloeden van de Heer, en de gospel de laatste tijd alom aanwezig in populaire muziek en in de media. R & B-zanger Mario Winans, telg van de wereldberoemde Amerikaanse gospelgroep The Winans family, scoort hoog met zijn sentimentele liefdesliedjes, en ook professioneel gladjakker R. Kelly laat zijn religieuze kant zien in zijn nieuwste singel U saved me.

Zelfs KPN heeft een tv-spotje voor een sms-campagne op gospel gebaseerd. Met de ironische slogan sms is de boodschap verspreidt een compleet koor het evangelie van de short message service.

Is gospel hip? 'De interesse voor gospel is nooit weggeweest', denkt muzikant en programmeur van het World Gospel Festival, Orville Breeveld. 'Maar ik denk wel dat na de jachtige jaren negentig veel mensen op zoek zijn naar bezinning. En daar spelen platenmaatschappijen en reclamemakers handig op in.'

Vinden liefhebbers van gospel al die commercie rond de goede boodschap niet godslasterlijk? 'Nee, dat kan deze muziek wel hebben', zegt gospelliefhebber Schouten. 'Het genre zit sowieso vol met ironie en spot. Zo hebben de zwarte Amerikanen zich door de onderdrukking en het racisme in Amerika heen geworsteld.'

Meest opmerkelijke voorbeeld van de gospeltrend is misschen wel Kanye West. De jonge rapper is het nieuwste talent uit de stal van Jay'Z's Roc'A'Fella records en heeft op het moment een hit met het nummer Jesus Walks. God show me the way because the Devil is trying to break me down /The only thing that I pray is that my feet don't fail me now /And I don't think there is nothing I can do now to right my wrong /I want to talk to God but I'm afraid because we ain't spoke in so long. In de bijbehorende clip wordt het refrein van Jesus Walks door een gospelkoor gezongen en West speelt een predikant in de kerk terwijl hij rapt.

Heel logisch, vindt de Amsterdamse rapper MC Complex (27). 'De oorsprong van rap ligt in de kerk. De eerste rappers waren The Last Poets en die zijn, zoals zovele zwarte Amerikanen, grootgebracht met gospel. In de kerk hebben zij geleerd te rhymen, net zoals de predikant doet.'

Complex is van de artiesten die tijdens het gospelfestival gaat optreden. Zijn teksten gaan over het echte leven en hoe de dingen een positieve draai te geven. 'Ik heb het geluk dat ik al vanaf mijn jeugd met God wandel', vertelt hij. 'Daar schaam ik me niet voor.'

Ook reggae-artiest Smiley (24) is een aparte verschijning op het gospelfestival. Gepireerd door zijn opa, die hem in Dominica met de bijbel in de hand opvoedde, maakt hij spirituele reggae. Voor Smiley geen teksten over meisjes, seks en geld. Hij zingt over zijn moeder, 'the most high' en het onrecht in de wereld.

Smiley en Complex zijn typerend voor de manier waarop gospel in de Bijlmer wordt beleefd. In Amsterdam-Zuidoost houdt gospel niet op bij grote zwarte koren. Daarom zijn in het festival zijn soul, R & B, dance, jazz, hiphop en reggae verwerkt.

Allemaal gospel volgens programmeur Breeveld. 'Het gaat om de energie die de muziek uitstraalt. Je moet voelen dat er spiritualiteit in zit. Het moet mensen met verschillende etnische en culturele achtergronden op een positieve manier bij elkaar brengen. Dat is mijn evangelie. Dat is gospel voor mij.'

Volgens zangeres Berget Lewis, voormalig lid van Total Touch en nu leider van The Berget Lewis Gospeltrain, hoef je niet per se gelovig te zijn om van gospel te houden. 'Het gaat bij gospel om de bezieling, de passie. Dat is het allerbelangrijkste. Niet om het evangelie te verkondigen, maar om een positieve boodschap over te brengen. Het moet bemoedigend zijn.'

Volgens Schouten maakt het helemaal niet uit of je in God gelooft of niet. Het belangrijkste is dat je kunt doen alsof. 'Gospel is show. De diensten duren altijd heel lang. Het begint heel tam en rustig en bouwt langzaam op tot grote explosie van emoties. Het is theater. En ach, voor die twee uurtjes wil ik best wel even doen of ik gelovig ben.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden