Gastcolumn

Gooi de grenzen maar open? Dat is luchtfietserij

Intellectuelen hebben het maar makkelijk. Zij kunnen straffeloos mooie gedachten en vergezichten ontwikkelen, bijvoorbeeld over vluchtelingen, zonder dat zij daar op worden afgerekend.

Syrische vluchtelingen komen aan op het strand bij Eftalou, op de achtergrond is de Turkse kust te zien.Beeld anp

Een ticket naar de moral high ground is niet duur. Dat bleek maar weer eens uit het recente interview met politiek geograaf Henk van Houtum in de Volkskrant. Aan reacties geen gebrek, maar wat wil je met de boodschap die hij verkondigde? Die kwam neer op: gooi de grenzen toch open voor vluchtelingen die Europa in willen.

Ineens begreep ik weer waarom ik dit soort stukken vaak oversla of er scannend doorheen ga. De geïnterviewde, hoofd en medeoprichter van het Nijmegen Centre for Border Research, is ongetwijfeld heel geleerd. Maar het vraaggesprek had een, hoe zal ik het zeggen, nogal cerebraal karakter. Het ging over beschavingsidealen, rechtvaardigheid en de weigering de ander te zien.

'Het is erbarmelijk dat over vluchtelingen wordt gesproken als een last. Een quotum voor migranten, alsof ze een soort overtollige melk zijn. Een plaag.' Met dit verwijt laat Van Houtum zien dat zijn hart op de juiste plek zit.

Kwaal

Maar onbedoeld legt deze zin ook een kwaal bloot die je vaker aantreft bij intellectuelen. Anders dan andere beroepsgroepen kunnen zij straffeloos mooie gedachten en vergezichten ontwikkelen. Ze worden er toch niet op afgerekend. Een tandarts die een misser begaat, wordt tot de orde geroepen en dat geldt ook voor een advocaat. Zo niet de intellectueel die aan het filosoferen slaat. De grens met wishful thinking is vaak flinterdun, maar hij komt ermee weg.

Zijn gelijk is vaak het gelijk van de miss die desgevraagd heel erg voor de wereldvrede is. Natuurlijk is zij dat - wie niet? Maar die wereldvrede komt geen spat dichterbij door dit soort goedbedoelde algemeenheden.

Het rekenverbod zoals Van Houtum dat bepleit, wordt vaker ingezet. Ook zou je niet op een economische manier naar patiënten mogen kijken. Ik kan me een aflevering van het Filosofisch Elftal in dagblad Trouw herinneren. Het ging over de mensen die lijden aan de zeldzame spierziekte van Pompe of de ziekte van Fabry, wier medicijnen reuze kostbaar zijn. Moeten alle behandelingen vergoed worden? Natuurlijk, luidde het resolute antwoord van de filosofe van dienst. Een mensenleven - komt-ie! - kan immers niet in geld worden uitgedrukt.

Het is niet moeilijk om te begrijpen waaraan uitspraken als deze hun aannemelijkheid danken, zelfs al is die aannemelijkheid maar van korte duur. Ze zijn enorm mediageniek. Zeggen dat je mensenlevens niet in euro's kunt uitdrukken, ligt lekker in het gehoor. Het zou zo mooi zijn als het op deze manier zou werken.

De eerste groep asielzoekers komt met een bus aan bij de Zeelandhallen.Beeld anp

Utopia

Alleen: we leven niet in utopia. Hoe zei filosoof Arthur Schopenhauer het ook alweer? Utopia is de plek waar het voedsel vanzelf groeit en de vers geroosterde kalkoenen zo door de lucht vliegen. En waar de vluchtelingenstromen en de gezondheidszorg kosteloos zijn, had hij er aan toegevoegd als hij nu zou leven.

Helaas. In onze onvolmaakte samenleving, het is niet anders, hangt aan alles een prijskaartje en doorgaans niet zo'n kleintje ook. Door te suggereren dat dit niet zo is, zet je mensen op het verkeerde been. Een kwaadwilliger iemand dan ik had gezegd dat deze voorstelling van zaken zweemt naar demagogie.

Er wordt nogal eens geklaagd over de ideeënarmoede bij hedendaagse politici. Daarvan zal bij tijd en wijle sprake zijn. Anderzijds is een zekere coulantie op zijn plaats. Zij kunnen zich niet de luchtfietserij permitteren die dikwijls wordt aangezien voor diepgang. Zij moeten dan ook beleid maken en hier rekenschap over afleggen.

Vluchtelingen bij Calais.Beeld afp

Kosten

Kleine correctie: doorgaans gaat het zo. Maar toen wilde de PVV een paar jaar terug weten wat de massa-immigratie nu eigenlijk kostte. De partij - weet u nog? - kreeg nul op rekest. Talrijk waren de redenen waarom je dit niet zou moeten willen berekenen. Femke Halsema vond het 'ridicuul en dom' om de kosten te willen achterhalen.

Deze weigering zorgt misschien voor de weldadige zekerheid die hoort bij hoogstaande opvattingen. Maar diezelfde opvattingen smoren ook in krachteloos moralisme vanaf de zijlijn. Een land besturen op basis van vrome directieven, dat gaat nu eenmaal niet.

Sebastien Valkenberg is filosoof.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden