Goodwill Zwelithini in 2018.

PROFIELGoodwill Zwelithini

Goodwill Zwelithini was vijftig jaar koning van KwaZulu en botste vaak met Nelson Mandela

Goodwill Zwelithini in 2018.Beeld AFP

Wat als de tijd vooruit wil, maar jij juist terug? Dan staat je leven waarschijnlijk in het teken van onbegrip en controverse, zoals het op vrijdag beëindigde leven van Goodwill Zwelithini, de langstzittende Zulu-koning ooit die op 72-jarige leeftijd stierf aan de gevolgen van diabetes in combinatie met de Zuid-Afrikaanse variant van het covid-19-virus.

Want onbegrip en controverse genoeg tijdens het vijftigjarige bewind van Zwelithini, al was het maar omdat hij zes vrouwen en minstens 28 kinderen had, hij een lang uitgestorven traditie nieuw leven inblies waarbij ieder jaar 25 duizend maagden met ontblote borsten dansend aan hem voorbij trokken en hij begin jaren negentig, samen met zijn neef prins Mangosuthu Buthelezi, frontaal ten strijde trok tegen Nelson Mandela.

Zwelithini was 23 toen hij in 1971 de troon van het Zulu-koninkrijk besteeg en daarmee in de voetsporen trad van Shaka Zulu, de legendarische strijder die begin negentiende eeuw de basis legde voor de Zulu-natie. Nog altijd zijn de Zulus de grootste etnische groep binnen Zuid-Afrika: ongeveer 12 miljoen leden.

Maar in tegenstelling tot zijn voorvaderen, die ooit de strijd aangingen met de Britse kolonialisten, regeerde Zwelithini juist met nadrukkelijke goedkeuring van het witte apartheidsregime. Zij zagen in regionale koningen als Zwelithini een ideaal vehikel om de eenheid binnen de zwarte oppositie te breken. Mits ze hun invloed louter binnen de grenzen van hun eigen rijkjes manifesteerden, en mits ze begrepen dat de echte macht in Zuid-Afrika bij de witte mannen lag, kregen dergelijke loyale koningen relatief veel ruimte hun eigen tradities te waarborgen en zo populariteit te vergaren onder de oorspronkelijke bevolking.

Ten strijde

Maar naarmate Zuid-Afrika veranderde, veranderde ook de instelling van Zwelithini, die zich in de jaren tachtig steeds nadrukkelijker achter de Inkatha Vrijheids Partij van zijn neef prins Mangosuthu Buthelezi schaarde. Die IFP trok regelmatig samen met het ANC van Nelson Mandela ten strijde tegen de witte overheersing, tot Mandela in 1990 werd vrijgelaten, en de echte macht in zicht kwam, waarna beide partijen steeds vaker botsten.

Die clashes, waarbij begin jaren negentig honderden doden vielen, bleken later actief te zijn aangewakkerd door het apartheidsregime in een poging te bewijzen dat zwart leiderschap in Zuid-Afrika onherroepelijk zou leiden tot een burgeroorlog.

Het maakte van Zwelithini een omstreden koning – iemand die zich meermaals voor het karretje van de witte overheerser liet spannen teneinde zelf zoveel mogelijk macht en rijkdom te vergaren. Zelfs in 2018 verklaard hij nog openlijk steun aan een lobbygroep van witte Afrikaners die landonteigeningen ten faveure van de arme zwarte bevolking probeerde tegen te houden. Reden: Zwelithini bezat als koning 29,67 procent van het grondgebied van de provincie KwaZulu-Natal en wilde dat niet kwijt.

Maar ja, Zwelithini was nu eenmaal de Zulu-koning en Zulus zijn in Zuid-Afrika onlosmakelijk verbonden met de eigen, niet door de Europeanen opgelegde geschiedenis. Het waren de voorvaderen van Zwelithini die ooit voorop gingen in de strijd tegen de Britse kolonialisten, het was Zwelithini die een leven lang de eigen Zulu-taal, de eigen cultuur en het eigen erfgoed beschermde en dus was het Zwelithini die gedurende zijn leven uitgroeide tot een in luipaard huid gehuld symbool van precies dat deel van Zuid-Afrikaanse identiteit dat al een geschiedenis lang onder druk staat.

Controverses

Ondanks de vele controverses bleef een van zijn bijnamen zodoende Umlomo ongakhulumi amanga, wat zich vrij laat vertalen als ‘hij die niet liegt’. Wanneer Zwelithini sprak, werd daar in grote delen van Zuid-Afrika simpelweg naar geluisterd.

Zo kon het gebeuren dat hij vijftig jaar lang aan de macht bleef, en vijftig jaar lang ophef bleef veroorzaken. Bijvoorbeeld toen hij, 200 jaar nadat de overgangsrite was afgeschaft, de traditionele besnijdenis van jonge jongens besloot te herintroduceren. Of toen de trotse echtgenoot van zes vrouwen tijdens een toespraak in 2012 homoseksuele relaties omschreef als ‘verrot’. Of toen bleek dat hij, ondanks de armoede onder zijn volk belastinggeld gebruikte om riante, want majesteitelijke uitgaven te doen, zoals zes nieuwe Mercedes-Benz E-classes, eentje voor al zijn echtgenotes.

Want hem de laatste jaren ook op steeds meer kritiek kwam te staan, was zijn keuze de uMkhosi WoMhlanga-ceremonie in ere te herstellen. Dat is een maagdelijkheidsfestival waarbij ieder jaar zo’n 25 duizend jonge vrouwen met ontblote borsten, zingend en dansend voor hun koning verschenen teneinde hun kuisheid te vieren. Maagdelijkheid was volgens Zwelithini een goede manier om de hiv-epidemie in zijn land tegen te gaan dus stelde hij een maagdelijkheidstest verplicht aan ieder meisje dat aan de ceremonie wenste mee te doen.

Migranten

En uiteraard was er dat voorval in 2015, toen hij tijdens een bijeenkomst over de vele Afrikaanse migranten in Zuid-Afrika zei: ‘Laat de hufters maar voor zichzelf zorgen. Ze moeten zichzelf zien te redden. We verzoeken alle buitenlanders hun koffers te pakken en naar huis te gaan.’ Kort na die uitspraak trokken in een aantal steden gewapende groepen de straat op waarbij meerdere doden vielen en duizenden migranten besloten het land te ontvluchten.

Later zei Zwelithini dat de pers zijn woorden had verdraaid. Als hij namelijk daadwerkelijk de opdracht had gegeven buitenlanders te vermoorden ‘dan zou dit land volledig in as zijn gelegd’.

Hij was immers Goodwilll Zwelithini, de achtste Zulu-koning en in die hoedanigheid een afstammeling van de legendarische Shaka Zulu, dus als hij sprak, werd daar in Zuid-Afrika naar geluisterd.

3 problemen rondom de dood van Goodwill Zwelithini

Bij zijn leven zorgde Zwelithini al voor de nodige polemiek, na zijn dood gaat die ophef gewoon verder. Zo is er de kwestie van zijn begrafenis aanstaande woensdag. Ondanks herhaalde oproepen de in Zuid-Afrika geldende covid-restricties tijdelijk te seponeren, werd dit weekend besloten een maximum van vijftig aanwezigen toe te staan. Omdat een aantal belangrijke stamhoofden en andere hoogwaardigheidsbekleders sowieso aanwezig moeten zijn, werd besloten enkel mannen toe te laten. Dat betekent dat zijn zes vrouwen en 12 dochters waarschijnlijk geen formeel afscheid kunnen nemen van hun vader en echtgenoot.

Een andere prangende vraag is: wie van zijn kinderen volgt hem op als negende Zulukoning? Die vraag is vrij ingewikkeld, omdat de trotse polygamist Zwelithini, naast zijn in totaal 28 kinderen, naar verluidt ook een groot aantal buitenechtelijke zonen heeft. Voor zijn eigen kroning in 1971, moest Zwelithini drie jaar lang onderduiken vanwege pogingen hem te doden.

De oudste zoon van Zwelithini, prins Lethukuthula Zulu, zal de positie van zijn vader in ieder geval niet overnemen. Hij werd eind vorig jaar immers dood aangetroffen in zijn huis in Johannesburg. Vijf mensen zijn inmiddels aangehouden in verband met die moord, waaronder een vrouw die vertelde de prins ‘seksueel te hebben vermaakt’ op de avond van zijn moord.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden