Golkar dingt naar gunst van islamitische Indonesiërs

In de pesantren (islamitische kostschool) aan de rand van Yogyakarta heerst een vrolijke opwinding. Onder een tentdak op een grote binnenplaats wachten enkele honderden ulama's (schriftgeleerden) op de hoge bezoekers die ze verwachten: Abdurrahman Wahid, de leider van de grootste moslim-organisatie van Indonesië, en Siti Hardiyanti Rukmana, beter bekend als...

Van onze verslaggeefster

Marianne Boissevain

YOGYAKARTA/JAKARTA

De uitgedeelde doosjes met zoetigheden zijn al lang leeggepeuzeld als, ruim een half uur te laat, Tutut haar intrede doet. Haar felrode mond met de stralende glimlach die ze tot haar handelsmerk heeft gemaakt is tot achter in de zaal herkenbaar. Als Tutut en haar hofdames hebben plaatsgenomen, wordt de vrijwel blinde leider van de Nahdatul Ulama, Abdurrahman Wahid, binnengeleid door twee militairen.

Het is Wahid, vorig jaar nog de steun en toeverlaat van de afgezette PDI-leidster Megawati Soekarnoputri, die het initiatief heeft genomen tot een reeks ontmoetingen tussen Tutut en de ulama's. Tutut is graag op zijn uitnodiging ingegaan. Ook de Golkar mag zich in het officieel seculiere Indonesië graag van zijn islamitische kant laten zien - in deze verkiezingen meer dan ooit.

'Tot nu toe heb ik alleen gezegd dat Tutut een belangrijke politieke figuur is', zegt Wahid in zijn toespraak tot de ulama's - 'vanavond zeg ik, ze is naar voren gekomen als een kandidaat voor het leiderschap van de toekomst.' Tutut, die steeds vaker wordt genoemd als mogelijke vice-president onder de nog onbekende opvolger van haar vader, antwoordt dat ze heel blij is dat ze hier in deze pesantren zo'n mooi overgangsrapport krijgt.

'Waarom ik haar heb uitgenodigd?', zegt Wahid, terug in zijn kantoor in Jakarta, 'alleen opdat de mensen haar leren kennen. Megawati en Tutut zijn vrouwen die op het juiste moment op de juiste plaats zijn.' Hij lacht: 'Ik wil de vaak nogal conservatieve aanhangers van Nahdatul Ulama respect bijbrengen voor vrouwen.'

Hij beseft dat hij veel kritiek oogst met zijn toenadering tot de allerintiemste kringen van de macht. 'Maar ik zeg: wacht even, Tutut is ten tonele verschenen als een nationale figuur. Ik weet niet tot welke hoogte ze zal stijgen - tot vice-president of niet. Maar ik wil niet dat het gebeurt zonder dat de stem van de Nahdatul Ulama wordt gehoord.

'Ze is natuurlijk opgevoed door haar vader. Ik heb van anderen gehoord dat president Soeharto haar al vier jaar iedere woensdag les geeft, van tien uur 's ochtends tot vier uur 's middags. Maar in bepaalde opzichten is ze toch anders dan hij. Ze is bereid te aanvaarden dat er verschillende meningen bestaan, ze weet van compromissen sluiten, ze kan tegen kritiek.'

Hun gemeenschappelijke doel is volgens Abdurrahman Wahid een herleving van 'de politieke islam' teverhinderen. 'Soeharto is ervan overtuigd geraakt dat dat een glibberig pad is. Hij geeft de voorkeur aan de culturele islam, aan groeperingen als Nahdatul Ulama.'

Wahids grote rivaal Amien Rais, de leider van de moslimorganisatie Muhammadiyah, is kort geleden bij Soeharto in ongenade gevallen. Dat resulteerde in zijn ontslag als vice-voorzitter van de ICMI, een gezelschap moslimintellectuelen onder leiding van minister Habibie van Onderzoek en Technologie.

'Ik had kritiek geleverd op de corruptie en de vriendjespolitiek en mijn bezorgdheid uitgesproken over de groeiende kloof tussen arm en rijk', vertelt Amien Rais thuis in Yogyakarta. In het bijzonder had hij de regering verweten dat die de grondwet schond door buitenlandse mijnbedrijven als Freeport en Bre-X alle rechten te gunnen op Indonesische bodemschatten, zonder ook maar iets te verlangen voor de Indonesiërs zelf. Daarop werd hem te verstaan gegeven dat hij het vice-voorzitterschap beter kon neerleggen als hij de ICMI niet in zijn val wilde meesleuren.

De ICMI oefent grote politieke invloed uit door het regeringsbeleid te voorzien van zijn commentaren en adviezen - en natuurlijk vooral via zijn voorzitter, minister Habibie, die in elk geval tot aan de val van Amien werd beschouwd als een van Soeharto's naaste vertrouwelingen. Ondanks alles is Amien nog steeds lid van de ICMI. Bovendien staat hij aan het hoofd van de Muhammadiyah die, met naar zijn zeggen 28 miljoen leden, ongeveer even groot zou zijn als de Nahdatul Ulama, die meent 30 miljoen aanhangers te hebben.

'Zonder de stemmen van de moslims kan in Indonesië geen partij groot worden', concludeert Amien Rais op grond van de getallen. 'De Golkar probeert daarop in te spelen, al ontkennen ze dat. Tutut is absoluut geen vroom type, maar ze is slim genoeg om een sjaal om haar hoofd te doen in de wetenschap dat ze daarmee de moslimvrouwen aantrekt.' Het vertrouwen van NU-leider Abdurrahman Wahid in de dochter van de president kan hij niet delen. 'Ik zou nooit de idealen van de Muhammadiyah opofferen voor wat gewin op de korte termijn. De mensen zouden me maar uitlachen - iedereen kent Tutut als een hebzuchtige zakenvrouw.'

Maar Tututs elegante sjaals zijn niet de enige handreiking aan de moslims. De regering heeft geld geschonken voor de bouw van moskeeën en islamitische scholen en voor pelgrimstochten naar Mekka. En niet zonder succes: de bekende zanger Rhoma Irama, vroeger lid van de islamitische Partij voor Verenigde Ontwikkeling (PPP), staat nu kandidaat voor de Golkar. In maart braken er in Pekalongan rellen uit toen de zanger daar zou komen optreden in een als Golkar-gezind beschouwde pesantren.

'Waarom er bij die rellen in Midden-Java ook christelijke kerken zijn vernield is ons eigenlijk ook niet duidelijk', zegt Jusuf Syakir, die hoopt te worden herkozen als parlementslid van de PPP. 'Het moslimgeloof is in Indonesië juist heel tolerant, zodat er zelden problemen zijn met de christenen.'

Jusuf Syakir verheugt zich dan ook op een flinke toeloop van christelijke kiezers uit de PDI-hoek, die een nieuw onderdak zoeken nu hun idool Megawati Soekarnoputri niet aan de verkiezingen mag meedoen. 'Het is moeilijk te zeggen hoeveel van de toehoorders bij onze campagnemeeting afkomstig waren van de PDI. Maar natuurlijk zijn we blij met hun steun.'

De overstap van een deel van haar aanhang naar de islamitische PPP wordt echter niet gesanctioneerd door de dochter van Soekarno. Geheel in het wit gekleed heeft deze 'grande dame' van de Indonesische politiek onder tranen aangekondigd hoe zij zelf gaat stemmen: blanco. Die keus getuigt van een vooruitziende blik: Tututs tegenpool moet haar basis immers zien vast te houden voor haar verhoopte politieke comeback.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden