GOEDSCHIKS OF KWAADSCHIKS

Patrick Cammaert werd door VN-baas Kofi Annan aangesteld om de troepenmacht in Congo te leiden. Een logistieke nachtmerrie, noemt de Nederlandse generaal die opdracht....

Het plaatselijke restaurant heet Fin du Monde. Het 'Einde van de wereld'lijkt een toepasselijke naam in het afgelegen Congolese dorp Monbgwalo,maar de bevolking maakt zich juist op voor een nieuw begin. De burgemeestertoont zijn hoge Nederlandse gast vol trots het gebouw waarvoor honderdenmensen in de rij staan om zich als kiezer te laten registreren. Het zijnvooral vrouwen, die voor deze gelegenheid hun mooiste kleren hebbenaangetrokken.

Generaal-majoor Patrick Cammaert (55), is zichtbaar onder de indruk alshij hoort dat sommigen er een voettocht van vijftig kilometer door dejungle voor over hebben om straks hun nieuwe leiders te kunnen kiezen.Cammaert voert, op verzoek van de VN-baas Kofi Annan, het bevel over zo'n15 duizend militairen. Zij moeten ervoor zorgen dat de eerste vrijeverkiezingen in ruim 40 jaar een succes worden in het onrustigste deel vande Democratische Republiek Congo (voorheen Zaïre). Vandaag dient deregistratie van de kiezers voltooid te zijn, waarna - waarschijnlijk in hetvoorjaar - gestemd kan worden.

De generaal der mariniers noemt de ondersteuning van hetverkiezingsproces een 'logistieke nachtmerrie' in een land dat zo groot isals West-Europa. 'We moeten hier alles tegelijk doen: verkiezingen ingoede banen leiden, de bevolking beschermen en militieleiders met geweldontwapenen cq oppakken'. De bevolking wordt geterroriseerd door talrijkemilities, die er geen belang bij hebben dat in de hoofdstad Kinshasa eenregering aantreedt die het hele land onder controle krijgt.

Bijna 4 miljoen mensen kwamen om het leven door geweld, ondervoedingen ziekte tijdens de 'Eerste Afrikaanse Wereldoorlog'. De strijd met debuurlanden (1998-2003) mag dan voorbij zijn, er worden 'nog iedere dagmensen vermoord, verkracht en verbrand', zegt Cammaert. Ook de soldaten vande VN-vredesmacht Monuc zijn het doelwit van de ongeregelde troepen.

Hij verbaast zich over het extreme geweld. 'Door de jaren heen heb ikheel wat ellende meegemaakt. In Bosnië, Cambodja, Ethiopië en Eritrea.In mijn vorige functie, als militair adviseur van Kofi Annan, was ikaanwezig bij de lijkschouwing van VN-personeel dat om het leven was gekomenbij een vliegongeval in Sierra Leone. Het waren mensen die ik kort tevorennog had gesproken. Vijf minuten na de lijkschouwing werd een lunch metgegrilde kip opgediend. Die ging er niet zomaar in.

'Maar wat ik hier heb gezien, tart elke beschrijving. Je staat in eenhut waarin een heel gezin werd opgesloten door een gewapende groepering envervolgens levend is verbrand. Je wordt aangeklampt door getraumatiseerdekinderen die aan een slachtpartij zijn ontsnapt. Natuurlijk raakt me datemotioneel. Maar ik heb niet zo veel tijd om erover na te denken, want weworden overspoeld door crises. En gelukkig kan ik er hier met mijn mensenover praten'.

Cammaert spreekt kort met een jongen die vorig jaar getuige was van demoord op twee onbewapende VN-waarnemers. De schutters konden ontkomen,omdat er geen Monuc-militairen in de buurt waren. Sinds Cammaert infebruari in Congo aan de slag is gegaan, worden de waarnemers welbeschermd. 'Er zijn altijd militairen binnen handbereik. We sturen geenmensen zonder bewapening naar gebieden waar ze als ratten worden vermoord'.

Wervelwind

Als een wervelwind trekt de generaal nu door zijn operatiegebied,oostelijk Congo. In een kleine week maakt hij, meestal per helikopter, zo'ntwintig vluchten in een gebied dat twee keer zo groot is als Frankrijk. Hijspreekt in the middle of nowhere met Congolezen die het geweld aan denlijve hebben ondervonden. In het vissersdorp Nyakakoma heeft hij militairenuit India gestationeerd, nadat een aantal huizen was platgebrand. Deaanwezigheid van de Indiërs, van wie sommigen een blauwe tulband dragenin plaats van een helm of een baret, moet de gevluchte inwoners vertrouwengeven voor de terugkeer naar huis.

Een paar weken na de brandstichting is de helft van de zesduizendinwoners er gerust op. Cammaert spreekt bemoedigende woorden tot deteruggekeerde bevolking. 'Wij proberen te zorgen voor een veilige omgeving.Geef uw problemen aan ons door, dan kijken we wat we eraan kunnen doen.'Dat laten de inwoners, die zijn samengestroomd op een schaduwrijke plek,zich geen twee keer zeggen: ze hebben nieuwe vissersboten nodig, want demeeste zijn gestolen. Cammaert belooft een goed woordje te doen bij deCongolese autoriteiten.

Het is wrang dat het Congolese regeringsleger verantwoordelijk is voorde brandstichting en diefstal. Dat leger is namelijk, althans op papier,een bondgenoot van de VN-troepen. Het leger bestaat uit rivaliserendegroepen, die vaak heulen met de leiders van gewapende bendes. De VN-machtprobeert het leger tot een eenheid te smeden, die straks de plaats van debuitenlandse troepen kan innemen.

Zover is het nog lang niet, constateert Cammaert na een bezoek aan eeneenheid van het nationale leger FARDC bij het dorp Lipri. AbalejaWamaburga, een zenuwachtige officier, begroet Cammaert met de woorden:Bonjour mon général. Daarna volgt een klaagzang over het gebrek aanwapens, munitie en communicatiemiddelen. En voedsel. Op de vraag vanCammaert of de militairen driemaal per dag te eten krijgen, klinkt eenbesmuikt gegrinnik in de legertent. Het rantsoen is voldoende voor slechtséén maaltijd. 'Met een lege maag kun je niet vechten', weet Cammaert.

Hij kijkt niet vreemd op van de illegale bijverdiensten van veelmilitairen. Het komt herhaaldelijk voor dat zij tol heffen of anderszinsde bevolking geld afhandig maken. 'Een kolonel verdient vijftig dollar inde maand, een generaal-majoor zestig. Daarvan kun je geen gezinonderhouden. Iedereen is hier in business.'

Congo is rijk aan delfstoffen (goud, diamant, coltran, etcetera), ensommige milities 'zitten er letterlijk bovenop'. De opbrengsten verdwijnenin de zakken van louche types, de bevolking profiteert er niet van. Congobehoort tot de armste landen van Afrika, 'terwijl je maar een vinger in degrond hoeft te steken om diamanten en goud te vinden'. Cammaert spoort deVN-troepen aan meer actie te ondernemen tegen de smokkel van bodemschattenen wapens, omdat 'het gespuis' daardoor aan de macht kan blijven.

Zijn naaste medewerkers noemen de generaal charismatisch en inspirerend.Toch kan hij ook keihard zijn. Zo valt hij uit naar een maritieme eenheiddie alleen overdag verkenningen durft uit te voeren op de als smokkelroutesbekendstaande reusachtige meren. Een VN-patrouillevaartuig maakterechtsomkeert, na te zijn beschoten vanaf een scheepje. 'Met hunmitrailleurs hadden ze die prauw gemakkelijk uit het water kunnen schieten.Als marinier kan ik niet accepteren dat ze niet optreden', gromt Cammaert.'De geloofwaardigheid van de VN staat op het spel.'

Keer op keer herinnert hij zijn ondergeschikten aan het mandaat van deVN-Veiligheidsraad om zo nodig geweld te gebruiken. Vol lof is hij overtroepen die het gevecht aangaan met 'tegenstanders die voor nietsterugdeinzen'. Zo maakte een Pakistaanse eenheid, gesteund door Indiasegevechtshelikopters, in het voorjaar korte metten met een overmacht aanaanvallers. Er vielen tientallen doden door toedoen van de VN-troepenmacht,een zeldzaamheid in de geschiedenis van blauwhelm-operaties.

Schietdemonstratie

Pakistani's kregen de eervolle opdracht Cammaerts persoonlijke lijfwachtte zijn. Een schietdemonstratie gaf de doorslag. 'De Pakistaanse commandantging tussen vier schietschijven staan, terwijl zijn mannen vanuit allemogelijke posities - liggend, rollend, zijwaarts, je kunt het zo gek nietbedenken - schoten afvuurden. Allemaal in de roos. Ongelooflijk. Zoietshad ik nog niet eerder gezien.'

De helikopter van Cammaert landt aan de rand van Shabunda, een dorp datgeen enkele toegangsweg kent. Tussen plaggenhutten en lemen huizen staateen vervallen gebouw uit de tijd dat 'de Congo' een Belgische kolonie was.La Poste/Posterijen. Enkele tientallen Zuid-Afrikaanse VN-militairenrichten een kamp in. Zij moeten ervoor zorgen dat de rebellenbeweging FDLRgeen poot aan de grond krijgt. Die groepering wordt deels gevormd doorgénocidaires; Hutu's uit het buurland Rwanda. Zij hebben zich in de jarennegentig schuldig gemaakt aan volkerenmoord op Tutsi's. Cammaert: 'Wemoeten met machtsvertoon duidelijk maken dat er voor hen geen plaats is ineen democratisch Congo. Ze moeten terug naar Rwanda, goedschiks ofkwaadschiks. Ik heb met ze onder een boom gezeten om te onderhandelen, maarals dat nergens toe leidt, gebruiken we andere middelen.'

Tot de vijanden behoren ook de vele militieleiders met namen als kolonelPatrick en kolonel Alex, ook al commanderen ze slechts een handvolvoetsoldaten. Er is zelfs een krijgsheer die zich koning noemt. Deberuchtste is 'generaal' Boscontagendo, beter bekend als Bosco, een notoiremoordenaar. Hij is al veel te lang op vrije voeten, vindt Cammaert. Eenmarkt in de stad Bunia, waar Bosco heer en meester was, wordt nu beveiligddoor Marokkaanse VN-troepen. Maar, zegt Cammaert: 'Als je op gras staat,en je doet een stap terug, veert het op. Riet knakt.' Met andere woorden:Bosco moet niet worden verdreven, maar worden gearresteerd. Cammaert isbezig een task force op te richten die speciaal wordt belast met hetoppakken van militieleiders. Dan kan het overgrote deel van de VN-troepenzich richten op 'onze prioriteit: de verkiezingen'.

Onverslaanbaar lijkt een onzichtbare vijand, de VN-bureaucratie. Nee,de generaal wil niet zo ver gaan als de nieuwe Amerikaanse ambassadeur bijde VN, John Bolton, die meent dat het gebouw van de organisatie in New Yorkwel een paar verdiepingen kan missen. Maar Cammaert, die zelf twee jaarop dit hoofdkwartier werkte, erkent dat de regelzucht een belemmering vormtvoor snel en effectief optreden. Zo gelden er strenge normen voor hetvervoer van munitie ten behoeve van het regeringsleger. Een nijpend tekortis het gevolg. 'Een militair die wordt aangevallen, schiet zijn vijf kogelsaf en moet dan op de vlucht slaan'.

Het is dan ook noodzakelijk om 'uitzonderingen te maken op de regels'.Ondergeschikten die zich verschuilen achter reglementen en procedures,krijgen de wind van voren. Een timide Yes sir is hun reactie. Cammaert:'Heb je plotseling de kans iemand op te pakken, dan is er geen tijd omtoestemming te vragen. Ik verwacht van mijn mensen dat ze besluiten nemenzonder me er steeds in te kennen. Ik zet de koers uit, daarna moeten ze inmijn geest handelen. Maken ze daarbij fouten, dan accepteer ik dat en zalik ze niet onderuit schoffelen.' Cammaert herinnert zich de woorden van eendocent aan het Koninklijk Instituut voor de Marine: 'Aanmoediging enbeloning, terechtwijzing en bestraffing, prijs op luide en corrigeer opmilde toon.'

Voor militairen die zich schuldig maken aan seksueel misbruik, geldtgeen pardon. Vorig jaar kwam Monuc in opspraak toen was gebleken dat, zoalsCammaert het formuleert, 'VN-personeel en medewerkers van hulporganisatieszich te buiten waren gegaan aan seksueel misbruik. Vaak met minderjarigendie zich aanbieden voor een appel en een ei.' Cammaert wil het probleem'met wortel en tak uitroeien'.

Verleidingen

Wie zich ernstig misdraagt, gaat naar huis, zo simpel is dat. Maar hijschetst ook de moeilijke omstandigheden. 'Je hebt hier zo'n 20 duizendmensen uit 53 landen. Ze hebben allemaal een eigen culturele achtergrond.Ze staan aan verleidingen bloot, ze zitten een jaar lang achter hetprikkeldraad van hun bases.' Inmiddels is op al die kampementen eenplakkaat met een gedragscode te vinden. Posters geven aan dat het bezoekaan prostituees verboden is.

Het ontbreken van hoogwaardige technologie is Cammaerts grootsteprobleem. In zijn vorige functie, bij de voorbereiding van de Congo-missieop het VN-hoofdkantoor, heeft hij 'gebedeld' om verkenningsvliegtuigen enafluister-en peilapparatuur. 'Ik zou graag telefoongesprekken vanmoordenaars willen afluisteren of kunnen peilen waar ze zich bevinden. Alsik nu bijvoorbeeld van informanten hoor dat de gezochte meneer X op plaatsY zit, is het te laat om troepen te sturen. Dan is de vogel gevlogen.'

De smeekbeden van Cammaert hebben tot op heden weinig of geen effectgehad. 'Het is een gevleugelde uitdrukking geworden: we zullen uw verzoekserieus in overweging nemen. Vervolgens hoor ik maanden niks. Enuiteindelijk is het antwoord: nee. Dan is er kostbare tijd verlorengegaan.'

Geldt die klacht ook voor Nederland? Cammaert trekt aan zijn sigaar,denkt een paar seconden na, en zegt: 'Nederland en andere westerse landenbestuderen onze verzoeken nog. Ik heb goede hoop dat daar wat uitkomt.Nederland is buitengewoon royaal als het gaat om financiële steun aanlanden en projecten in oostelijk Afrika en het Grote-Merengebied. Ik besefook dat Nederland met grote aantallen militairen in Bosnië en Afghanistan,en tot voor kort in Irak, niet de capaciteit heeft om grondtroepen in tezetten. Het zijn bovendien politieke keuzen.

'Maar soms is het leveren van een kleine, specifieke bijdragebelangrijker dan het uitzenden van een bataljon. Het heeft ook eenpolitieke lading. Westerse landen bepalen in New York wat hier moetgebeuren, maar laten het werk vervolgens over aan ontwikkelingslanden.Begrijp me goed, troepen uit landen als Pakistan en India zijn buitengewoongekwalificeerd. Die landen hebben echter gelijk als ze zeggen dat zíj derisico's lopen, en bijvoorbeeld níet de Europeanen.'

Om dat te onderstrepen, spreekt hij enkele welgekozen woorden bij hetafscheid van een eenheid uit Bangladesh, die de afgelopen maanden een paarman heeft verloren. 'Uw offers zijn niet voor niets geweest. We hebbenvooruitgang geboekt, we hebben stabiliteit gebracht, waardoor de kiezersde moed hebben zich te laten registreren. Ik wens u een behoudenthuiskomst.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden