Goedkope moraal

Het woord ligt Jan Peter Balkenende in de mond bestorven: verantwoordelijkheid. Burgers, maatschappelijke organisaties en de overheid moeten allemaal 'hun verantwoordelijkheid nemen'....

Balkenende is erin geslaagd het normbesef van de natie op de maatschappelijke agenda te plaatsen. Van calculerende burgers die behendig langs elkaar heen leven, lijken de Nederlanders veranderd in moraalridders die niets liever doen dan 'elkaar de waarheid zeggen'. De grote vraag is, hoe het nationale debat over de publieke moraal kan uitmonden in een concreet programma.

De regering vroeg de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid om raad. De WRR liet weten dat heel Nederland het wel zo ongeveer eens is over de kernwaarden van de samenleving: gelijkwaardigheid, vrijheid van levensovertuiging, vrijheid van meningsuiting, eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer en onaantastbaarheid van het menselijk lichaam. Het zijn in essentie liberale waarden, die samen de grondslag van onze rechtsstaat vormen. De individuele vrijheid van de Nederlandse burger staat voorop.

In deze opvatting is de overheid neutraal, het bewaken van de vrijheden en de waardenpluriformiteit van de samenleving is haar hoofdtaak. Moraliseren mag de overheid dus niet, zij moet de wet handhaven, normoverschrijdend gedrag aanpakken en zelf het goede voorbeeld geven.

Hoe belangrijk dit op zichzelf ook is, de vraag is of hiermee de kous af is. Zo ja, dan kunnen we het nationale debat over de moraal nu afsluiten en overgaan tot de orde van de dag. We kunnen ons dan concentreren op het handhaven van de normen in de levenssferen die binnen ons bereik liggen: het gezin, de buurt, de school, de publieke ruimte en de arbeidsorganisatie.

Tegen deze voorstelling van zaken, afkomstig van de WRR en overgenomen door het kabinet, zijn drie bedenkingen te formuleren. In de eerste plaats vormen de liberale grondwaarden op zich zelf nog geen coherente samenleving. In de tweede plaats zijn er ook andere waarden, die wortelen in religieuze tradities. Zo staan liberale deugden als 'voor jezelf opkomen' op gespannen voet met christelijke (en islamitische) deugden als gehoorzaamheid, jezelf wegcijferen en solidariteit met de eigen gemeenschap. Met liberalisme alleen kom je er dus niet; een samenleving heeft een 'bezielend verband' nodig.

In de derde plaats heeft de overheid een verantwoordelijkheid voor het functioneren van organisaties die belangrijk zijn voor het overdragen van waarden: scholen, clubs, leefbare buurten. Hierop wordt juist sterk bezuinigd, terwijl grootscheepse investeren in opvoeding, onderwijs en cultuur het parool zou moeten zijn. Dominee Balkenende staat zwak als hij voor een dubbeltje op de eerste rang wil zitten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden