Goede doelen zijn meeliftende 'lookalikes' beu

Nederlandse goede doelen zien machteloos toe hoe voor hen bestemde donaties ten dele in de zakken van zogenaamde lookalikes verdwijnen....

'Maar God zei tegen hem: ''Jij dwaas! Deze nacht zul jij sterven. En wie zal jouw rijkdom krijgen? Zo zal het hem vergaan die rijkdommen vergaart voor zichzelf en niet voor God''.' De boodschap van deze dreigende bijbeltekst onder de foto van een verslagen kijkend (wees?)kind in de mailing van de Stichting Wereld Dorpen voor Kinderen is duidelijk: geef, liefst veel. En voor wie nog twijfelt, doet de Filipijnse zuster Michaela er namens de voor ruim drie miljoen euro door de stichting gesponsorde 'Zusters van Maria' nog een schepje bovenop: 'Het in uw testament opnemen van een edelmoedige gift aan de armen is in overeenstemming met de woorden van Christus - Gods erfgoed.'

Agressieve werving? Het werkt in elk geval prima, want met zulke direct-mailing acties haalde de in een luxueus pand aan de Amsterdamse Leidsegracht gevestigde Stichting Wereld Dorpen voor Kinderen in 2001 - het jaarverslag voor 2002 is nog niet voorhanden - bijna vier miljoen euro op. Dankzij de vele gulle giften worden kansarme kinderen over de hele wereld geholpen. Tenminste, daar moeten de donateurs maar op hopen, want anders dan bijna-naamgenoten Wereldkinderen en SOS-Kinderdorpen, beschikt Wereld Dorpen voor Kinderen niet over een keurmerk van Centraal Bureau Fondsenwerving (CBF), en is zij ook geenszins van plan zo'n keurmerk aan te vragen.

Waarom zouden ze ook, want kennelijk hebben donateurs aan een half woord genoeg. Dus lift je vrolijk mee op de naamsbekendheid van een of meerdere als bonafide bekendstaande goede doelen, terwijl je verschoond blijft van de controle van het CBF. Een controle die bovendien steeds scherper wordt: naast de wervingsactiviteiten worden vanaf 2005 ook de bestedingen aan een gedetailleerde controle onderworpen.

In de branche staan de op doelstelling, naam en vaak zelfs logo meeliftende goede doelen bekend als lookalikes. Daarmee is overigens niet gezegd dat niet-keurmerkhouders zoals Wereld Dorpen voor Kinderen er per definitie malafide praktijken op nahouden of de wet overtreden. De exacte besteding van de donaties en de gemaakte kosten blijven echter veelal in nevelen gehuld. Daarbij is de kans levensgroot dat goedwillende donateurs door de naamsverwarring geld overmaken naar een ander doel dan ze voor ogen staat, hetgeen het vertrouwen in de goede doelenbranche als geheel geen goed doet.

'Daarom is het allereerst belangrijk dat iedereen beseft dat het om een heel klein clubje gaat', stelt CBF-directeur Jos Zwartjes. 'Op de circa vijfhonderd fondsenverwervende instellingen die wij kennen, gaat het om tien, hooguit vijftien fondsen.' Zwartjes schat dat de lookalikes jaarlijks gezamenlijk vijftig tot 75 miljoen euro ophalen met hun direct mailings. Met een collectebus kom je ze niet tegen, want daarvoor is een vergunning nodig. Zou het niet slim zijn ook zulke mailing-acties aan een vergunning te binden, of het CBF-keurmerk te verplichten? Zwartjes: 'Kandidaat-keurmerkhouders worden bij ons al sinds 2000 op mogelijke naamsverwarring getoetst, maar als fondsen niet eens de intentie hebben een keurmerk aan te vragen, wordt het voor ons lastig in te grijpen. We zijn geen opsporingsdienst en willen dat ook niet worden.'

Bij de Vereniging van Fondsenwervende Instellingen (VFI), de branchevereniging van de goede doelenorganisaties, heeft een aantal leden dat slachtoffer van lookalikes zegt te zijn, zich verenigd in het lookalike-overleg. Junte de Savornin Lohman is behalve VFI-bestuurslid ook directeur van het Reumafonds. 'Als donateurs goed op het keurmerk zouden letten, was er niets aan de hand, maar helaas geven veel donateurs soms nog te snel, en zonder goed te kijken.' Ook het Reumafonds heeft volgens Lohman te maken met een lookalike: 'Een aantal jaren geleden werd een onduidelijke club actief die zich de Reumastichting noemde en in veel opzichten op ons probeerde te lijken, zonder dat we iets met ze te maken hadden, of wisten waar ze eigenlijk mee bezig waren. Pas na dreiging met juridische stappen hebben ze hun naam veranderd in Artrose en Reuma Stichting.'

Wie in zijn browser www.reuma-stichting.nl intypt komt op de site van de Artrose en Reuma Stichting terecht. De telefoon wordt beantwoord door een, naar eigen zeggen, vakantiekracht die verder van niets weet . Het voorzitterschap blijkt in handen van de 32-jarige Maro van Andel, die in het dagelijks leven werkzaam is bij Quest International, een Amerikaanse multinational in geur- en smaakstoffen. Waarom de keuze juist op hem is gevallen, is onduidelijk. Van Andel: 'De vorige voorzitter stopte en dus hadden ze iemand anders nodig, vandaar.' Op de vraag door wie hij is benaderd en welke mensen er achter de stichting zitten, houdt hij het op 'een Europees initiatief'. Het jaarverslag van 2002 is er nog niet en ook dat van 2001 is wegens de vakantie niet voorhanden. De precieze inkomsten en bestedingen blijven daarom een raadsel. Ook een CBF-keurmerk ontbreekt. Volgens Van Andel omdat je het CBF daarvoor minstens drie jaar boekhouding moet overleggen.

'Onzin', zegt Zwartjes van het CBF. 'Het klopt dat een goed doel voor een CBF-keurmerk drie jaarverslagen moet overleggen, maar daar kun je je nooit achter verschuilen. Om zulke smoesjes te voorkomen kan iedereen, ook een beginnend fonds, bij ons een verklaring van geen bezwaar aanvragen. Of je hem ook krijgt, is natuurlijk nog een tweede.'

'Door te bellen en door te vragen krijg je als donateur vaak al heel snel een aardig beeld van een fonds', zegt Lohman. 'Hebben ze een keurmerk? Wordt de telefoon überhaupt beantwoord? Waar zitten ze en hoe wordt er op een verzoek om een jaarverslag gereageerd?' Toch zou Lohman graag zien dat het keurmerk wettelijk verplicht wordt. 'Zoals je voor collectes een vergunning nodig hebt en ook beneficianten van loterijen in de toekomst over een keurmerk moeten beschikken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden