INTERVIEW

'Goed werk roept emotie op, van walging tot blijdschap'

Voormalig chemiemagnaat Joop van Caldenborgh heeft met met Museum Voorlinden zijn droom verwezenlijkt. Zondag gaat het open; V biedt alvast inzage. En sprak de oprichter, nu en in 2014, voorafgaand aan de bouw.

De vader van Museum Voorlinden, Joop van Caldenborgh, geflankeerd door artistiek directeur Suzanne Swarts en algemeen directeur Wim PijbesBeeld Erik Smits

Tijdens een wandeling rond de bouwput

'Ik begin nooit een eigen museum, heb ik altijd gezegd. En dat meende ik. Tot ik in 2011 een tentoonstelling van werken uit mijn collectie mocht maken in de Kunsthal in Rotterdam, samen met mijn artistiek directeur Suzanne Swarts. Toen dacht ik: dit is zó leuk. Tijdens de opbouw van de expositie hebben we veertien dagen lopen rondspringen als kinderen. En mensen reageerden zo goed. Toen is het idee geboren: we gaan toch maar een gebouwtje neerzetten.

'Nee, als ik hier zo door het duinzand loop, denk ik niet aan iets bouwen voor de eeuwigheid. Ik ben redelijk praktisch ingesteld. Misschien dat ik later dat soort verheven gedachten zal hebben. We leggen het hele bouwproces vast, voor de geschiedenis. In een mensenleven is dit natuurlijk een heel project. Maar eerst moeten we dat gebouw maar eens neerzetten. En dan gaan we leren hoe we museumpje kunnen spelen.'

Verzamelen

'Een bedrijf als Caldic (het door Van Caldenborgh opgerichte bedrijf in chemicaliën, red.) runnen was heel leuk, maar minder filosofisch dan het verzamelen van kunst. Kunst gaat over het leven. Hoe en waarom maakt een kunstenaar iets? Dat is heel wat anders dan het maken en verhandelen van chemische producten.

'Kunstenaars hebben mij geleerd anders naar de wereld te kijken, vrijer te denken. Tijdens zakenreizen bezocht ik altijd wel een aantal galeries of het atelier van een kunstenaar. Dat verzet de geest. Een bezoek aan de kunstenaars zelf blijft toch het meest inspirerende.

Museum VoorlindenBeeld Erik Smits

'Kunst gaat over kijken, over de persoonlijke beleving van een werk. Daarbij ben ik niet van de zware theorieën. Over kunst wordt heel wat onzin geschreven. Als een kunstwerk veel uitleg nodig heeft, denk ik al gauw: donder op. De gemiddelde kunstenaar lacht zich rot over wat kunsthistorici over hun werk beweren. In hedendaagse kunstcentra wordt het verhaal er vaak met de haren bijgesleept.

'Een kunstwerk is goed of niet. Een goed werk roept emotie op, van walging tot blijdschap. Het woord 'mooi' telt daarbij het minst. Voor mij moet een werk een diepgang hebben die ik kan herkennen, kan voelen. In onze collectie zul je eerder een bepaalde vrolijkheid vinden dan ellende. Ik zit niet te wachten op walging. Maar het hoort er wel bij. Af en toe. Net als een glimlach.'

Eerste indruk is ronduit overweldigend (*****)

Vijf sterren kreeg de collectie van Museum Voorlinden verleden week van de Volkskrant. Lees de recensie hier.

Uitlenen

'Wij zijn altijd makkelijk geweest met het uitlenen van werken uit onze collectie aan musea. Ik vind uitlenen leuk. En ik moet ook van hen krijgen. Je hoopt natuurlijk op een zekere wederkerigheid. Dat heb ik nodig als kleiner museum. Met het Gemeentemuseum Den Haag was er al meteen de afspraak: we gaan elkaar kunst lenen - om niet. Maar goed, directeur Benno Tempel heb ik als toenmalig toezichthouder van het museum dan ook zelf mogen uitkiezen.

'We voelen ons vereerd en gelukkig dat we nu van zo veel grote musea werken hebben mogen lenen. En dat is best wat voor een museum dat niemand nog kent. Het Museum of Modern Art in New York weigerde aanvankelijk een serie van veertig tekeningen van de Amerikaanse minimalist Elsworth Kelly aan ons uit te lenen voor de openingstentoonstelling. Op een gegeven moment kwamen ze zelf hier om werken te lenen van de Belgische kunstenaar Marcel Broodthaers. Daar hebben wij er nogal wat van. We hebben gezegd: 'Kies maar uit, alles is goed.' Dat deden ze. Even later heb ik ze hun eigen afwijzingsbrief onder de neus geschoven. Waarop die man zei: 'Dat kan toch niet.'

'Ik ben maar een eenvoudige zakenman, maar ik weet: blackmail helpt niet in dit soort gevallen. Het gaat om gunnen. Nu hangen er hier werken van Kelly die nog nooit buiten de Verenigde Staten zijn geweest. Zijn werk is van zo'n fantastisch mooie eenvoud. Ik heb hem mijn hele leven al geadoreerd, al voor ik me zijn werk kon veroorloven.'

Museumkaart geldig?

Museum Voorlinden in Wassenaar is dagelijks geopend van 11 tot 17 uur. De toegang kost 15 euro voor volwassenen, 7,50 euro voor jongeren van 13-18, en gratis voor kinderen tot en met 12 jaar. De Museumkaart is in het museum niet geldig. Dat zal in de toekomst veranderen, zegt Van Caldenborgh. Maar de aanvraagprocedure voor de Museumkaart kan pas worden opgestart als het museum open is. Directeur Siebe Weide van de Museumvereniging bevestigt dat, maar zegt dat vóór de opening al veel had kunnen voorbereid. 'Daar heeft het museum niet voor gekozen. Dat begrijp ik wel, je wilt eerst je museum open hebben.'

Museumarchitectuur

'Het museum moest niet indrukwekkend zijn. Een gebouw als van het Guggenheim in Bilbao, van architect Frank Gehry? Ik moet er niet aan denken. Ik begrijp dat mensen het aardig vinden. Maar ik ben niet van: kijk mij eens. Ik wilde een dienend gebouw. Liefst in combinatie met de natuur. Zoals dat is gelukt met het Kröller-Müller Museum in Otterlo of het Louisiana Museum of Modern Art bij Kopenhagen.

'Een museum hoeft ook niet groot te zijn. De Sammlung Goetz in München is klein, maar heeft een van de allermooiste museumgebouwen ter wereld. Andere voorbeelden waren voor mij ook de musea van architect Renzo Piano, zoals de Fondation Beyeler in Basel en de Menil Collection in Houston. Dat zijn musea die het daglicht binnenlaten. Zo'n zaal van het Stedelijk Museum Amsterdam onder de grond: ik zou het niet hebben gedaan.

'Voorlinden heeft een formaat gekregen dat de bezoeker niet zal overweldigen. We maken kleinere, wisselende tentoonstellingen. Dat maakt het leuk voor de bezoeker en altijd weer spannend voor ons als samenstellers.'

Museum Voorlinden is een cadeau voor iedereen (****)

Lees de architectuurrecensie van het museumgebouw hier.

De kunstmarkt

'Nederland heeft veel moderne en hedendaagse kunst. Tegelijk missen we veel. Omdat we als klein land moeite hebben om aan het front van de kunstmarkt te opereren. Zelfs bij jonge kunstenaars gaat het tegenwoordig direct om veel geld. En grote verzamelaars of meer kapitaalkrachtige musea zijn je makkelijk te snel af.

'Nederlandse musea zouden samen moeten verzamelen, in plaats van tegen elkaar op te bieden. Dat zou ons allemaal geld besparen. Zo zouden we met meer slagkracht op de kunstmarkt kunnen opereren. Misschien moeten we een nationale verzamelaar aanstellen. De aangekochte werken kunnen dan vanuit gezamenlijk eigendom onderling in bruikleen worden gegeven. Uiteraard zou ik het niet erg vinden als ook ons museum zou worden opgenomen in dat bruikleenverkeer. Als men Voorlinden als museum tenminste van voldoende niveau en veilig genoeg vindt. We'll see.'

Joop van Caldenborgh en Wim Pijbes kijken naar het open dak in S lokatie museum VoorlindenBeeld Erik Smits

De bouw

'We zijn zelf hoofdaannemer geweest van de bouw van Voorlinden. Meer dan dertig bedrijven hebben we zelf gecontracteerd. Voor alles zochten we mensen die de beste zijn in hun vak, mensen die werken met groot plezier en precisie. Zoals deTurkse familie uit Den Haag die de stenen vloer maakte in de ruimte van de Amerikaanse kunstenaar James Turrell, het werk Skyspace. Je ziet niet dat de vloer in die ruimte een heel klein beetje bol is. Door een gat in het dak valt de regen zo naar binnen, maar het water vloeit zo makkelijk weg. Dat hebben ze prachtig gedaan.

'Het grootste kunstwerk van het museum staat in de kelder, zou je kunnen zeggen. Dat is de klimaatinstallatie voor het filteren en afstemmen van de juiste vochtigheid van de lucht. In de musea die ik de afgelopen jaren heb bekeken, is deze ruimte bijna altijd een chaos. De bedrijven die hier aan de slag gingen heb ik vooraf een college esthetisch bouwen gegeven. Nu hebben alle ketels dezelfde blauwe kleur. De kasten zijn allemaal grijs. De wanden zijn vrij gebleven. En alle draden liggen recht. Zo heb je overzicht. Het is organised. Daar houd ik van.

'Zo hebben we ons heel erg druk gemaakt om het hele gebouw met al zijn details precies te krijgen zoals we het hebben wilden. Uiteindelijk is het museum anderhalf keer gebouwd. Zeker de helft ervan is wel een keer afgebroken en weer opgebouwd. Het was niet goed genoeg.'

12 redenen om museum Voorlinden te bezoeken

Het landgoed is mooi. Het gebouw is mooi. En de collectie? Die telt vele hoogtepunten. Bekijk ze hier. (+)

De toekomst

'Het geld voor de toekomst van het museum is er. Daar ga ik verder niets over zeggen. Wel gaan het landgoed, de collectie en het museum over in een stichting. Dat gebeurt zodra het museum is geopend.

'En dan is het helemaal van de gemeenschap. Juridisch gezien is het dan uit mijn handen. Ik blijf wel voorzitter van het bestuur van Voorlinden, en mijn dochter, die kunsthistoricus is, medebestuurder. Maar wij zijn als familie in de minderheid in het bestuur, zoals dat hoort.'

Joop van Caldenborgh met artistiek directeur Suzanne SwartsBeeld anp

Tijdens een rondgang in het museum

'De droom was al die ideeën en emoties van kunstenaars samen te brengen in één gebouw. Als je dan 's avonds door die zalen kunt wandelen, buiten de openingstijden, dan voelt dat ook als een droom.

'Toen de tentoonstelling van Ellsworth Kelly was ingericht, maakte ik zo'n avondwandeling met mijn vrouw. Met zijn tweeën, niemand anders. Dat was echt een heel gek gevoel, iets heel bijzonders.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden