Goed scheiden is een kunst

Echtscheiding is al jaren onderwerp van wetenschappelijk onderzoek. Hoe vaak? Waarom? Wat zijn de gevolgen voor kinderen? Hoe intelligent zijn mensen die gaan scheiden?...

MENSEN DIE gaan scheiden proberen dapper er het beste van te maken, of tuimelen in de grootste valkuil op dit gebied. Dan blijkt er ineens nooit iets gedeugd te hebben van de ex, en worden kinderen betrokken in een wanhopig gevecht.

Begin jaren tachtig leidde een bevriende tandarts ons rond in zijn riante vrijstaande huis, het gastenverblijf met twee badkamers, de grote tuin. Hoe chic ook, gezellig werd het niet. De tandarts was pas gescheiden en ventileerde een woest soort verbittering over vrouwen in het algemeen en zijn ex in het bijzonder. Des te pijnlijker was het dat hun dochtertje van een jaar of drie alles hoorde. Dacht hij dat ze het toch niet begreep?

Die hoop werd de bodem ingeslagen toen Aimée (ze hadden het kind ook nog deze naam gegeven: het Franse woord voor 'bemind') een klaterend lachje liet horen. 'Hou daarmee op!', riep hij woedend. 'Je lacht al net als je moeder.' Het meisje bevroor en haar vader ging over tot de orde van de avond.

Het was de eerste keer dat ik geconfronteerd werd met haat, ontstaan uit dolgedraaide liefde. Kon niet begrijpen dat je het een kind kunt aandoen: de ene ouder die de ander vervloekt. Terwijl ze het product van hun vroegere liefde recht aankijken. Ik was het meest geschokt door de discrepantie tussen de hoge status van de tandarts (een man die ik tot dan toe graag mocht) en de laagte van zijn gedrag. Inmiddels zijn we vele scheidingen in de omgeving verder.

Van de stellen die tussen 1945 en 1955 getrouwd zijn, was na 25 jaar 8 procent gescheiden (bron: Centraal Bureau voor de Statistiek). Van paren die in 1970 in het huwelijk traden, was na 25 jaar huwelijk al 20 procent gescheiden. Vandaag de dag worden jaarlijks 30 à 35 duizend huwelijken ontbonden. . Ongeveer een kwart van de huwelijken loopt kans in een scheiding te eindigen. Vrouwen nemen twee keer zo vaak het initiatief tot echtscheiding als mannen. Bij maar liefst 65 procent van de scheidingen geeft zij daarbij als reden aan: het niet goed met elkaar kunnen praten.

Volgens het CBS hebben hoogopgeleide vrouwen een grotere kans op een echtscheiding dan laagopgeleide vrouwen. Geleerde vrouwen zouden hogere eisen stellen. Ze geven minder redenen aan om te scheiden en ze scheiden vaker. Het CBS zoekt de verklaring in het feit dat vrouwen met meer opleiding economisch onafhankelijker zijn. Ze hebben de man niet nodig voor zijn loonzakje, maar des te meer als steun en kameraad. Voldoet hij niet, dan moet hij weg.

Dit is precies de strekking van de column die Liesbeth Wytzes (journalist, 2 kinderen) in J/M (maart 2001) schreef over haar scheiding. 'Wij zijn namelijk de eerste generatie vrouwen die eisen aan hun man kunnen stellen, en dan gaat het om andere eisen dan geld in het laatje brengen. Zo was het voor onze moeders, die zaten vastgeklonken aan het huishouden en de kinderen en waren voor geld en status afhankelijk van hun man. Of hun huwelijk gelukkig was of niet, deed er helemaal niet toe. Maar een vrouw die haar eigen geld verdient en zelf wel voor een auto en status kan zorgen, zal haar echtgenoot op andere criteria beoordelen. Dan gaat het vooral om liefde, aandacht en seks. Niemand zal een huwelijk met gemak verbreken, maar het hoeft ook niet ten koste van alles doorgezet als je er echt niet tevreden mee bent.' (...) 'Er klinken vreselijke verhalen over de gevolgen van echtscheidingen voor kinderen, maar ze schijnen vooral moeite te hebben met een stiefgezin. Bovendien is scheiden zoveel gewoner geworden dat we ook beter weten hoe we ermee moeten omgaan.' Aldus Wytzes.

Begin juli dit jaar komt onderwijssocioloog Jaap Dronkers met een nieuw standpunt: scheiden is voor de dommen. In zijn afscheidscollege aan de Universiteit van Amsterdam licht hij de resultaten van zijn onderzoek toe. Hij onderzocht de samenhang tussen intelligentie en scheidingen bij twee groepen Nederlanders. Een Brabantse groep geboren rond 1940 en een groep uit Enschede, geboren rond 1958. Van de oudste groep bleek dat een hogere intelligentie een grotere kans op scheiding opleverde, met een recht evenredige samenhang: hoe slimmer, hoe groter de kans.

Deze groep heeft de echtscheiding als het ware uitgevonden. Het was een groot taboe om te scheiden, alleen de intelligentere personen durfden van deze mogelijkheid gebruik te maken. In veertien jaar tijd veranderende het klimaat radicaal, de scheiding is gedemocratiseerd. Iedereen kan het nu. Bij de jongere groep waren de resultaten precies omgekeerd.

Hoe slimmer de respondenten, hoe kleiner de kans op een scheiding. Volgens Dronkers zien de dertigers een scheiding niet meer als de manier waarop je problemen oplost. Het instandhouden van een huwelijk is voor hen een grotere uitdaging. De onderzoeksresultaten van Dronkers lijken haaks te staan op de CBS-cijfers. Maar Dronkers zegt in Trouw: 'Ik heb gekeken naar de relatie tussen echtscheiding en intelligentie. Intelligentie staat niet altijd gelijk aan hoger opgeleid. Intelligentie kun je definiëren als het vermogen problemen op te lossen en te leren van fouten.'

In dezelfde J/M waarin Wytzes haar redenen tot scheiden beschrijft, staat een column van Hester Macrander (cabaretière en moeder van twee kinderen). Zoals Wytzes het sprekende voorbeeld is van de CBS-cijfers, zo bevestigt Macrander het verhaal van Dronkers. Zij koestert het ideaal samen oud te worden, maar kan zich inmiddels ook voorstellen dat ze ooit een punt achter de relatie zou zetten. 'Wat vergt het toch veel wijsheid om de boel niet te laten exploderen!' schrijft ze. 'En met wijsheid bedoel ik een soort vermogen om de oorzaken van de problemen te overzien, rustig te blijven en vergevingsgezind te zijn. Misschien is die wijsheid op een dag wel op.' En: 'Het zou niet op zoveel scheidingen hoeven uit te draaien als we beter zouden communiceren. Er ligt een gat in de markt voor cursussen: leren onderhandelen met je partner. Start er vandaag nog mee, want scheiden is voor de ouders misschien wel beter, maar voor de kinderen niet.'

De cijfers van het CBS en de conclusies van Dronkers lijken met elkaar in tegenspraak, maar zijn het eigenlijk niet. Beide onderzoeken laten zien wat we allang weten: dat er een verschil is tussen wijsheid en intelligentie, tussen hoogopgeleid zijn en het vermogen hebben problemen op te lossen. Het onderzoek van Dronkers is een typisch voorbeeld van kloppende feiten, onderzocht door een slimme wetenschapper die echter niet de wijsheid kon opbrengen zijn conclusies genuanceerd te presenteren. Veel mensen gaan aan de haal met zo'n statement, en onthouden alleen de krantenkop. En concluderen: als je gaat scheiden, ben je dom. Ik heb nu zoveel scheidingen in de omgeving meegemaakt en kan zonder onderzoek concluderen: soms is scheiden de enige oplossing. Soms is het wijs. Zowel Liesbeth Wytzes heeft gelijk als Hester Macrander.

Je zou mensen niet moeten beoordelen op het slagen van hun huwelijk. Niemand heeft het recht daarover een moreel oordeel te vellen, noch de deskundigheid om de persoonlijke argumenten te wegen. Wel kun je mensen aanspreken op het slagen van de scheiding. Daarbij zou maar één criterium een rol moeten spelen: brengen de vroegere partners de wijsheid op hun kinderen te gunnen dat ze blijven houden van beide ouders.

Ik ken een stel dat ik een medaille zou willen geven (haar een iets grotere) voor de manier waarop ze hun kind buiten het conflict van de scheiding hebben gehouden. Onderling barsten ze (tien jaar na de scheiding) nog steeds van de irritatie, maar ze bezoeken de ouderavonden van school samen. De man, allang weer getrouwd met een ander, liet ooit bloemen bezorgen 'omdat je zo'n goede moeder bent'. Hun kind floreert.

Daartegenover staat het stel waarvan de vrouw in twee jaar tijd het nu 4-jarige zoontje heeft gehersenspoeld. Als vader aanbelde voor de omgangsregeling waren moeder en zoon niet aanwezig. Als hij het later opnieuw probeerde, deed het jochie open en zei: 'Waarom ben je niet gekomen op de afspraak?' Had de moeder op een andere tijd het kind laten wachten. Ook zei het zoontje: 'Kom je mama weer verdrietig maken? En jij gaat ons uit ons huis zetten, hè?' Dat ging over de koopwoning waarvan vader nog steeds de hypotheek betaalt. Sinds enige tijd mag hij het kind helemaal niet meer zien. Niet dat een rechter dat beslist heeft, de moeder zegt dat het kind niet wil.

Emeritus hoogleraar familierecht en scheidingsbemiddelaar G. Hoefnagels noemt in de Volkskrant (augustus 2001) de manier waarop scheidingen georganiseerd worden, met twee strijdende advocaten: 'contraproductief, geldverslindend, respect vernietigend en kindermishandelend.'

Dat ouders en kinderen elkaar moeten kunnen blijven ontmoeten, is volgens hem een mensenrecht. Er zijn natuurlijk uitzonderingen. Als een van de ouders een perverse crimineel blijkt te zijn, zal de rechter het beter vinden dat er geen omgangsregeling komt. Maar anders gun je kinderen (een desnoods afdwingbare) omgang met beide ouders, of de ervaring die een vriendin aan mij vertelde. Haar ouders zijn gescheiden, en haar vader had een spoor van verdriet en conflicten over de aarde getrokken. Bijna alles had hij goedgemaakt door ooit tegen haar te zeggen: 'Toch ben ik altijd van je moeder blijven houden'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden